فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پدیده «تعارف» یکی از عناصر شاخص در فرهنگ ایرانی است که بازتاب‌های متنوّع آن را می‌توان در متون تاریخی و ادبی، به‌ویژه سفرنامه‌های اروپایی دوره قاجار، به‌وضوح مشاهده کرد. سفرنامه‌نویسان این دوره که تجربه زیسته خود را روایت کرده‌اند و با نگاه بیرونی به جامعه می‌نگریستند توصیف‌های گسترده‌ای از روابط اجتماعی، مناسبات قدرت، آیین‌های مهمانی، مبادلات اقتصادی و مراودات اداری ارائه داده‌اند که در بسیاری از آن‌ها نقش پررنگ تعارف قابل‌توجه است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و بررسی مجموعه‌ای از سفرنامه‌های شاخص اروپائیان به ایران در دوره قاجاری، به این پرسش اساسی پاسخ می‌دهد که تعارف چه بازتابی در سفرنامه‌های اروپایی عصر قاجار داشته است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که تعارف در متون سفرنامه‌ای صرفاً یک رفتار روزمره یا ادب معمول نیست، بلکه به‌مثابه ابزاری فرهنگی برای تنظیم روابط اجتماعی، مدیریت فاصله قدرت، حفظ آبرو و تقویت همبستگی اجتماعی عمل می‌کند. سفرنامه‌نویسان ایرانی اغلب این مفهوم را بخشی طبیعی و ضروری از زیست اجتماعی می‌دانند و آن را در قالب هنجاری فرهنگی توضیح می‌دهند؛ اما روایت‌های اروپاییان معمولاً با شگفتی، سردرگمی یا حتی سوء‌فهم همراه است. آنان تلاش می‌کنند تعارف را با مقوله‌های فرهنگی خود تطبیق دهند و گاه آن را به‌عنوان رفتاری مبالغه‌آمیز، پیچیده یا غیرعملی تصویر می‌کنند. این تفاوت دیدگاه‌ها امکان بررسی عمیق‌تر درک متقابل فرهنگی و چگونگی مواجهه ناظران خارجی با ساختار اجتماعی ایران را فراهم می‌سازد.