فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بازخوانی پوشاک در نگاره‌های ایرانی، بستری بنیادی برای بازسازی تاریخ طراحی لباس و رمزگشایی از کدهای فرهنگی منسوجات است. با وجود اهمیت لباس در بازنمایی مناسبات سیاسی، خلأ پژوهشی در زمینه تحلیل ساختاری و نشانه‌شناختی تن‌پوش‌های شاهنامه به‌ویژه در مجالس مرتبط با انتقال قدرت وجود دارد. این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی کارکرد نشانه‌ای پوشاک در نگاره‌های «به بند کشیدن ضحاک» در دو دوره تیموری و صفوی به همراه یک نسخه جلایری انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق این است که طرح و الگوی تن‌پوش افراد در مجلس مذکور، در گذر از عصر جلایری و تیموری به صفوی از منظر تطبیقی چگونه قابل تفسیر است؟ روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی است که با بهره‌گیری از مفاهیم نشانه‌شناسی گفتمانی انجام یافته است. جامعه نمونه نیز شامل یک نسخه شاهنامه مکتب آل جلایر(تبریز اول) دو نسخه تیموری (بایسنقری و ابراهیم‌سلطان) و سه نسخه صفوی (شاه‌طهماسبی، رشیدا و قرچقای‌خان) است. یافته‌ها نشان می‌دهد در لایه توصیفی و تطبیق با داده‌های سفرنامه‌ها، ساختار لایه‌بندی، طول دامن و نوع زیرپوش‌ها در هر دو دوره تفاوت فاحش و شاخصی ندارند. تحلیل فنی الگوها بیانگر کوتاه‌تر شدن قد قبا و افزوده شدن برگردان یقه در دوره صفوی است. در نهایت، در سطح نشانه‌ای-گفتمانی، تقابل‌های دوتاییِ «برهنگی/پوشیدگی» و «رسمیت/غیررسمیت» در جامه ضحاک و فریدون، گفتمانی نظام‌مند از سلطه، فرودستی، مشروعیت‌زدایی و رتبه‌بندی منزلت اجتماعی تولید کرده است؛ امری که اثبات می‌کند پوشاک در این مجالس، صرفاً بازنمایی واقع‌نمایانه لباس‌های تاریخی نبوده، بلکه راهبردی عامدانه از سوی نگارگران برای شخصیت‌پردازی و قطب‌بندی قدرت است.