استقلال از بستر مادی اطلاعات: از سازماندهی دانش تا مسئله آگاهی در فلسفه ذهن و هوش مصنوعی
نویسندگان
1 سردبیر، گروه علم اطلاعات و مدیریت دانش، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22059/jlib.2025.107387چکیده
هدف: مفهوم «استقلال از بستر مادی» یکی از بنیادیترین مفاهیم در علم اطلاعات، علوم رایانه و فلسفه ذهن است که نقش تعیینکنندهای در گذار کتابداری سنتی به علم اطلاعات مدرن و نیز در شکلگیری پارادایمهای نوین هوش مصنوعی ایفا کرده است. این مفهوم بر تمایز میان «اطلاعات به عنوان موجودیتی انتزاعی» و «بستر مادی تجلی آن» تأکید دارد و اطلاعات را نه یک شیء فیزیکی، بلکه یک «الگوی انتزاعی» تعریف میکند.روش پژوهش: مطالعه حاضر با رویکردی تحلیلی، مفهوم «استقلال از بستر مادی» را در چهار سطح اصلی تبیین میکند: 1. سطح علم اطلاعات شامل تفکیک محتوا از حامل، تحول در نظامهای سازماندهی دانش و فراداده، و بازتعریف نقش متخصصان اطلاعات؛ 2. سطح میانرشتهای شامل نشر، موسیقی و محاسبات؛ 3. سطح هوش مصنوعی و فلسفه ذهن شامل ذهن بهمثابه نرمافزار و بارگذاری ذهن؛ و 4. سطح چالشهای نظری و عملی شامل مسئله آگاهی، بحران تجسم، چالشهای اخلاقی و محدودیتهای فیزیکی.یافتهها: یافتهها نشان میدهد که اگرچه استقلال از بستر مادی در علم اطلاعات به یک ابزار مدیریتی کارآمد تبدیل شده است، اما تعمیم آن به حوزه آگاهی و هوش مصنوعی با پرسشهای عمیق فلسفی، فنی و اخلاقی همراه است. این مفهوم نه تنها یک اصل نظری، بلکه یک حوزه پژوهشی پویا و چالشبرانگیز در علوم معاصر محسوب میشود.نتیجهگیری: مفهوم استقلال از بستر مادی به عنوان اصل بنیادین علم اطلاعات معاصر، با تفکیک محتوای انتزاعی از حامل فیزیکی، زمینهساز تحول نظامهای نوین سازماندهی دانش، فرادادهها، و راهبردهای حفاظت دیجیتالی شده است. با این حال، تعمیم این اصل به حوزه آگاهی و هوش مصنوعی، پرسشهای حلنشدهای درباره ماهیت فهم، نقش تجسم در شناخت، و هویت فردی در محیطهای دیجیتال مطرح میسازد. از اینرو، این مفهوم نه تنها چارچوبی نظری برای مدیریت اطلاعات در محیطهای چندقالبی فراهم میآورد، بلکه حوزه پژوهشی میانرشتهای را میگشاید که نیازمند همکاری متخصصان علم اطلاعات، علوم رایانه، علوم اعصاب و فلسفه برای واکاوی ابعاد معرفتشناختی، فنی و اخلاقی آن است.
