بررسی رفتار اطلاعیابی دانشجویان دانشگاه تبریز با تأکید ویژه بر ابزارهای هوش مصنوعی
نویسندگان
1 گروه علم اطلاعات و دانششناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
2 گروه علم اطلاعات و دانششناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
3 گروه علم اطلاعات و دانششناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
doi
10.22059/jlib.2026.407273.1805چکیده
هدف: هدف پژوهش حاضر، بررسی رفتار اطلاعیابی دانشجویان دانشگاه تبریز با تأکید بر شناسایی چالشها و پیامدهای رفتاری و شناختی استفاده از هوش مصنوعی در جستجوی اطلاعات بود.روش پژوهش: این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی و ازنظر شیوه گردآوری دادهها توصیفی است که به روش پیمایش انجام شد. ابزار گردآوری دادهها پرسشنامه محققساخته بود. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه دانشجویان مقاطع مختلف دانشگاه تبریز به تعداد بیش از 18000 نفر بود. روش نمونهگیری تصادفی طبقهای نسبتی بود. حجم نمونه براساس جدول کرجسی- مورگان و با افزایش قابلیت اطمینان، تعداد ۴۲۶ نفر تعیین که 419 پرسشنامه برگشت داده شد. روایی ابزار با نظر استادان و صاحبنظران حوزه رفتار اطلاعیابی تأیید شد و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ برای تمامی مؤلفهها بالاتر از ۰.۷ به دست آمد. برای تجزیهوتحلیل دادهها و پاسخ به سؤالات پژوهش از آزمونهای ناپارامتریک فریدمن، یومنویتنی و کروسکال والیس استفاده شد.یافتهها: یافتههای پژوهش نشان داد که مهمترین نیاز اطلاعاتی بیانشده توسط دانشجویان «اطلاعات آموزشی و پژوهشی» بود. «ابزارهای هوش مصنوعی» بهعنوان منبع اطلاعاتی جدید و پُرکاربرد برای رفع نیازهای اطلاعاتی دانشجویان شناسایی شد. شناخت دانشجویان از ابزارهای هوش مصنوعی در سطح نسبتاً بالایی بود. چتجیبیتی پُراستفادهترین ابزار هوش مصنوعی بود. مهمترین انگیزه دانشجویان برای استفاده از هوش مصنوعی «بهبود کیفیت تکالیف و پروژهها» بود. رایجترین شیوه ارزیابی صحت اطلاعات کسبشده از هوش مصنوعی «استفاده از نتایج موتورهای جستجو برای بررسی صحت ادعاها، نقلقولها و تاریخها» شناسایی شد. مهمترین چالش استفاده از هوش مصنوعی در جستجوی اطلاعات «عدم درج منبع و یا نامعتبر بودن منبع ارائه شده» بیان شد. چالشهای «کاهش یا قطع ارتباط با منابع علمی معتبر» و «امکان سوءگیری در اطلاعات ارائه شده» در مراتب بعدی قرار داشتند. مهمترین پیامدهای رفتاری و شناختی استفاده از هوش مصنوعی در جستجوی اطلاعات، افزایش سرعت جستجوی اطلاعات، صرفهجویی در زمان جستجو، دسترسی آسان به پاسخ سؤالات، ارائه پاسخهای خلاصه و کاربردی بیان شدند. نتایج آزمون یومنویتنی و کروسکال والیس به ترتیب نشان داد که میان دختران و پسران، مقاطع تحصیلی، گروههای سنی و گروههای عمده تحصیلی ازنظر پیامدهای رفتاری و شناختی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در جستجوی اطلاعات تفاوت معناداری مشاهده نشد؛ اما ازنظر میزان شناخت از ابزارهای هوش مصنوعی این تفاوتها معناداری بود. نتایج آزمون فریدمن نشان داد که میان منابع اطلاعاتی مورد استفاده توسط دانشجویان دانشگاه تبریز برای رفع نیازهای اطلاعاتیشان و استفاده از شیوههای ارزیابی صحت اطلاعات کسبشده از ابزارهای هوش مصنوعی در جستجوی اطلاعات تفاوت معناداری وجود دارد.نتیجهگیری: با توجه به استفاده گسترده دانشجویان از ابزارهای هوش مصنوعی بهعنوان منبع اطلاعاتی، تغییر در رفتار و عادات جستجوی اطلاعات دانشجویان در آینده محتمل به نظر میرسد. بنابراین، دانشگاه باید ضمن آگاه کردن دانشجویان به چالشهای استفاده از هوش مصنوعی، زمینه و بستر استفاده مسئولانه و اخلاقی از هوش مصنوعی را در امور آموزشی و پژوهشی فراهم کند.
