رمزگشایی از ادبیات مقاومت: مطالعه نظریه داده بنیاد بر راهبردهای ارتباطی در دعای ۱۴ صحیفه سجادیه
نویسندگان
1 دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، عضو هیات علمی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
doi
10.22084/dua.2026.31178.1178چکیده
این پژوهش با هدف رمزگشایی از ادبیات مقاومت و استخراج یک نظریه نظاممند از راهبردهای ارتباطی در دعای چهاردهم صحیفه سجادیه انجام شده است. این دعا که به دادخواهی مظلومان میپردازد، در شرایط خفقان پس از واقعه کربلا، بهعنوان ابزاری هوشمندانه برای توانمندسازی معنوی و مقابله با ستم به کار رفته است. برای دستیابی به این هدف، از روش کیفی مبتنی بر نظریه دادهبنیاد (Grounded Theory) با رویکرد سازندهگرای شارمز استفاده شد. متن دعا طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل گردید. تحلیل دادهها به شکلگیری یک مدل نظری تحت عنوان «دادخواهی توحیدی و توانمندسازی درونزا» منجر شد. این مدل نشان میدهد که فرایند مقاومت بر «جهانبینی توحیدی دادخواهانه» (شرایط علی) استوار است و در مواجهه با «پدیده ظلم و انگیزه ستم» (شرایط زمینهای) فعال میشود. مظلوم با بهکارگیری «راهبردهای دادخواهی معنوی» (پدیده مرکزی) مانند انحصار شکایت به خدا و درخواست مهار ظالم، و همزمان «بازتنظیم درونی و رضایت» (راهبردهای تعاملی)، به «پیامدهای تحولآفرین» همچون آرامش روانی، افزایش استقامت و تغییر وضعیت ظلم دست مییابد. این پژوهش دعا را نهصرفاً یک عمل عبادی، بلکه ابزاری قدرتمند برای احقاق حق و مقاومت اخلاقی معرفی میکند.
