فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

قبل از پرداختن به موضوع اصلی سخن، از مدیر داخلی و اعضای هیئت تحریریه، نویسندگان و داوران محترم برای همکاری در انتشار این شماره نشریه علی‌رغم محدودیت‌های ناشی از جنگ تحمیلی سوم صمیمانه تشکر می‌کنم. امیدوارم با پایان این جنگ تحمیلی ظالمانه بر کشور عزیزمان، دسترسی به اینترنت بین‌المللی برای تمام پژوهشگران بدون محدودیت برقرار شود. بدون ارتباطات بین‌المللی مؤثر، توسعة علم و فناوری کشور از شتاب خواهد افتاد. با توجه به اینکه برخی از اعضای محترم هیئت علمی در قبول داوری مقالات این نشریه همکاری بسیار خوبی دارند، مقرر شده است که مقالات مورد نظر آنها بعد از طی فرآیند داوری و تأیید داوران و هیئت تحریریه، بدون پرداخت هزینه منتشر شود. براساس مصوبة هیئت تحریریه نشریه، از ابتدای سال 1405 برای تمام مقالات چکیده‌های مبسوط فارسی و انگلیسی به‌جای چکیده‌های معمولی طبق دستورالعمل نشریه الزامی است. علاوه بر این، بخش جدیدی تحت عنوان " ملاحظات اخلاقی" نیز در انتهای مقاله قبل از فهرست منابع باید ارائه شود. این بخش شامل زیر بخش‌های "پیروی از اصول اخلاق پژوهش"، "تعارض منافع"، "حامی مالی"، "مشارکت نویسندگان"، "بیانیة دسترسی به داده‌ها"، "اعلامیة هوش مصنوعی مولد و فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در فرآیند نوشتن" و "سپاسگزاری" است. اهمیت بخش ملاحظات اخلاقی در پژوهش و انتشار مقاله بر کسی پوشیده نیست و در حال حاضر در نشریات ملی و بین‌المللی جدی‌تر به این موضوع توجه می‌شود. دستورالعمل‌های کمیتة اخلاق در انتشار علمی تحت عنوان COPE [1]یکی از مراجع معتبر بین‌المللی در زمینة اخلاق نشر مقالات علمی است و بسیاری از ناشران و نشریات ملی و بین‌المللی از آن پیروی می‌کنند. در این فرصت، به یکی از ملاحظات اخلاقی تحت عنوان "مشارکت نویسندگان" به‌صورت مختصر پرداخته می‌شود. برخی اوقات به هنگام تهیة مقالات مستخرج از پایان‌نامه و یا پروژة تحقیقاتی، نویسنده مسئول در خصوص فهرست اسامی نویسندگان دچار تردید می‌شود و گاهاً ممکن است ذکر یا عدم ذکر نام یک نویسنده به یک چالش جدی پس از انتشار مقاله منجر شود. براساس دستورالعمل COPE فقط نام افرادی باید در فهرست نویسندگان آورده شود که مشارکت علمی قابل توجه داشته‌ و مسئولیت بخشی از پژوهش و یا تهیة مقاله را برعهده داشته‌اند. ضمن اینکه نسخه نهایی مقاله را هم تأیید کرده باشند. افزودن نام افرادی که صرفاً مسئول آزمایشگاه و یا رئیس مرکز تحقیقاتی بوده و یا مسئولیت تأمین تجهیزات و بودجة مالی را برعهده داشته‌اند به‌عنوان نویسنده مقاله برخلاف دستورالعمل COPE است. بنابراین اگر فرد، شرکت خصوصی و یا سازمان دولتی تأمین‌کنندة منابع مالی پژوهش بوده‌اند، بهتر است نام آنها در قسمت "حامی مالی" [2] ذکر شود. فرد تأمین‌کنندة مالی فقط در صورتی می‌تواند به‌عنوان نویسنده باشد که در طراحی تحقیق، تحلیل و تفسیر نتایج و یا نگارش و بازبینی مقاله مشارکت داشته باشد. حتی پیشنهاد‌دهندة پروژه بدون مشارکت علمی نیز جزء نویسنده مقاله محسوب نمی‌شود. از افرادی که در امور اداری مقاله مشارکت داشته‌اند می‌توان در قسمت "سپاسگزاری" تشکر کرد. یکی از تردیدها، افزودن نام استاد مشاور پایان‌نامه در فهرست اسامی نویسندگان مقاله است. به‌تنهایی عضویت استاد در کمیتة راهنمایی پایان‌نامه برای افزودن نام وی جزء نویسندگان مقاله کفایت نمی‌کند. براساس COPE، نویسنده مقاله باید هر سه شرط 1- مشارکت قابل‌توجه در طراحی فرآیند پژوهش، تحلیل و تفسیر داده‌ها؛ 2- تهیة پیش‌نویس مقاله و یا بازبینی انتقادی مقاله از نظر محتوای علمی و 3- تأیید نسخة نهایی مقاله را داشته باشد. از نظر COPE، افزودن نام افراد در مقاله بدون مشارکت علمی واقعی برای افزایش شانس پذیرش مقاله هم کار غیراخلاقی است. این تخلف اخلاقی تحت عنوان "نویسندگی هدیه‌ای یا افتخاری"[3] شناخته می‌شود. حتی اگر این فرد مقاله نگارش شده را بازبینی و ویرایش کند، نویسنده مقاله محسوب نمی‌شود و باید نام وی در قسمت سپاسگزاری ذکر شود. همچنین، اضافه کردن نام فردی به‌عنوان نویسنده که مقاله را مطالعه و تأیید نکرده است، غیراخلاقی است. حذف نام یک نویسنده علی‌رغم مشارکت علمی نیز تخلف محسوب می‌شود. تغییر در اسامی نویسندگان پس از ارسال مقاله با ذکر دلیل قانع‌کننده و موافقت کتبی تمام نویسندگان (از جمله افراد اضافه شده یا حذف شده) امکان‌پذیر است. طبق توصیة COPE میزان مشارکت نویسندگان[4] باید به‌طور شفاف بیان شود. اگر سردبیر متوجه تخلف در ذکر اسامی نویسندگان شود باید طبق دستور‌العمل COPE عمل کرده و ممکن است مقاله رد یا بازگردانده شود. براساس دیدگاه COPE، معمولاً تغییر در اسامی نویسندگان بعد از انتشار مقاله مجاز نیست مگر این‌که دلیل قانع‌کننده‌ای ارائه شود. البته این تغییر صرفاً با تأیید نویسنده مسئول قابل انجام نبوده و موافقت کتبی تمام نویسندگان الزامی است. اگر نشریه موافقت کند یک سند اصلاح شده رسمی تحت عنوان Erratum  [5]یا Corrigendum[6] برای این مقاله منتشر می‌شود. اگر نویسنده‌ای ادعا کند که نام وی در مقاله ناعادلانه حذف شده است، نشریه از تمام نویسندگان توضیح می‌خواهد و اگر شواهدی بر تخلف باشد به موسسات وابسته به نویسندگان اطلاع داده می‌شود. نشریه می‌تواند مقاله را به‌صورت اصلاح شده و با افزودن نام وی منتشر کند. در موارد شدید تخلف اخلاقی، مقاله بازگردانده[7] می‌شود.  [1]the Committee On Publication Ethics[2]Funding[3]Gift Authorship[4]Author Contributions[5] هر نوع اصلاح بعد از انتشار مقاله چه توسط نویسنده و چه توسط ناشر[6] هر نوع اشتباه و یا خطایی که نویسندگان متوجه شدند و به نشریه جهت اصلاح اطلاع دادند.[7]retraction