فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: درختان کهن‌سال به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان بوم‌سامانه‌های جنگلی، نقش برجسته‌ای در حفظ تنوع زیستی، پایداری و کارکردهای اکولوژیک ایفا می‌کنند. این پژوهش با هدف تحلیل ساختار قطری و ارتفاعی، الگوی پراکنش مکانی و شاخص‌های تمایز و آمیختگی درختان کهن‌سال راش شرقی (Fagus orientalis)  در مقایسه با درختان همسایه در دو تیپ جنگلی راش خالص و تیپ آمیخته (راش با سایر گونه‌ها) در بخش بهاربن جنگل آموزشی-پژوهشی خیرود نوشهر انجام شد.روش پژوهش: پس از شناسایی درختان کهن‌سال راش براساس معیار قطر برابر سینه (بیشتر از ۱۰۰ سانتی‌متر)، تعداد ۴۷ قطعه‌نمونه دایره‌ای شکل به ابعاد نیم هکتار (در تیپ آمیخته) و یک هکتار (در تیپ خالص) پیرامون هر درخت کهن‌سال پیاده شد. در هر قطعه، کلیة درختان با قطر بیشتر از 7/5 سانتی‌متر به‌طور کامل اندازه‌گیری و گونة آنها ثبت گردید. ویژگی‌های ساختاری محاسبه‌شده شامل میانگین قطر برابر سینه، ارتفاع غالب، شاخص چیرگی، شاخص تمایز قطری و ارتفاعی، شاخص آمیختگی گونه‌ای و شاخص زاویة یکنواختی (برای بررسی الگوی پراکنش) بودند. در مجموع، ۳۱۰ گروه ساختاری در تیپ راش خالص و ۴۱۱ گروه در تیپ آمیخته مورد تحلیل قرار گرفت. برای مقایسة شاخص‌ها بین دو تیپ از آزمون تی مستقل (t-test) استفاده شد.یافته‌ها: در مجموع، ۲۵۶ پایه راش کهن‌سال در تیپ خالص و ۱۳۸ پایه در تیپ آمیخته ثبت شد که نشان‌دهندة غالبیت مطلق این گونه در منطقه است. از نظر ابعاد رویشی، بزرگ‌ترین درختان متعلق به گونه توسکا (Alnus subcordata) در تیپ راش خالص با میانگین قطر 4/103 سانتی‌متر و ارتفاع 8/40 متر بود. ممرز (Carpinus betulus) با ۱۵۳ درخت در تیپ آمیخته دومین گونة فراوان بود اما ابعاد کوچک‌تری داشت. تحلیل شاخص زاویة یکنواختی نشان‌دهندة الگوی پراکنش نسبتاً یکنواخت در هر دو تیپ بود. شاخص آمیختگی گونه‌ای در تیپ آمیخته به‌طور معنی‌داری بیشتر از تیپ خالص بود. آزمون تی مستقل نشان داد که تنها دو شاخص آمیختگی گونه‌ای و تمایز ارتفاعی تفاوت آماری معنی‌داری بین دو تیپ دارند (0/05=P). سایر شاخص‌ها شامل تمایز قطری، چیرگی و زاویة یکنواختی تفاوت معنی‌داری نشان ندادند.نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش تأکید می‌کند که حضور درختان کهن‌سال راش به‌تنهایی نمی‌تواند تمایز ساختاری واضحی در سطح افقی ایجاد کند؛ بلکه تفاوت‌های اساسی بین تیپ‌های راش خالص و آمیخته بیشتر در ویژگی‌های کیفی توده، رقابت عمودی برای نور (نشان‌داده‌شده توسط تمایز ارتفاعی) و تنوع گونه‌ای همسایگان (شاخص آمیختگی) خلاصه می‌شود. به‌عبارت دیگر، الگوی پراکنش درختان کهن‌سال در هر دو تیپ مشابه است، اما ساختار عمودی و ترکیب گونه‌ای پیرامون آنها تفاوت معنی‌دار دارد. این یافته برای مدیریت حفاظتی جنگل‌های هیرکانی حائز اهمیت است، زیرا نشان می‌دهد که حفظ صرف درختان کهن‌سال کافی نیست و باید به بافت اکولوژیک پیرامون آنها شامل تنوع گونه‌ای و رقابت‌های ارتفاعی توجه شود.