فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: عملیات بارگیری دستی گرده‌بینه در جنگلکاری‌های صنوبر، کارگران را به‌طور مداوم در معرض عوامل مخاطره‌آمیز بیومکانیکی نظیر وضعیت‌های بدنی نامناسب، بلندکردن و حمل بارهای سنگین و حرکات تکراری قرار می‌دهد. شواهد علمی متعددی ارتباط این عوامل را با توسعه و شیوع اختلالات اسکلتی-عضلانی مرتبط با کار تأیید کرده‌اند. با این وجود، ارزیابی نظام‌مند این ریسک فاکتورها در این بخش از جنگلداری کمتر مورد توجه بوده است. بنابراین، هدف اصلی این مطالعه، تجزیه‌و‌تحلیل دقیق محیط کار و پوسچرهای کاری در فعالیت بارگیری دستی با استفاده از روش‌های ارگونومیک ارزیابی خطر به‌منظور شناسایی، پیشگیری و کنترل تنش‌های بیومکانیکی وارد بر کارگران، کاهش نرخ آسیب‌های شغلی و در نهایت بهبود سلامت، ایمنی و بهره‌وری نیروی کار است.روش پژوهش: این پژوهش به‌صورت مقطعی در دو سری از اراضی جنگل‌کاری صنوبر تنیان واقع در شهرستان صومعه‌سرا، استان گیلان انجام شد. جامعة مورد مطالعه را 40 نفر از کارگران مرد شاغل در عملیات بارگیری دستی با میانگین سنی 45 سال، میانگین قد 170 سانتی‌متر و میانگین سابقه کار 19 سال تشکیل دادند. این کارگران گرده‌بینه‌هایی با میانگین وزنی 49/68کیلوگرم را طی سه وظیفة اصلی «بلند کردن بار»، «حمل دستی بار» و «بارگیری روی کامیون» جابه‌جا می‌کردند. برای دستیابی به اهداف تحقیق، از سه روش مکمل استفاده شد: 1) روش نقشة بدن برای تعیین شیوع و محل احساس درد و ناراحتی در 9 ناحیة بدن طی یک سال گذشته. 2) روش ارزیابی ارگونومیکی محیط کار PLIBEL برای شناسایی اولیة عوامل خطر ارگونومیکی (طراحی نامناسب ایستگاه کار، حرکات تکراری و وضعیت‌های بدنی نامطلوب) در هر ناحیة بدن. 3) روش ارزیابی سریع کل بدن REBA برای تحلیل بیومکانیکی پوسچرهای کاری در هر یک از وظایف سه‌گانه. در روش REBA، وضعیت اندام‌های گروه A (تنه، گردن، پاها) و گروه B (بازو، ساعد، مچ دست) حین انجام هر وظیفه امتیازدهی شده و با اضافه‌کردن امتیاز نیروی وارده (بیش از 10 نیوتن در تمام وظایف)، کیفیت چنگش و نوع فعالیت، نمرة نهایی REBA محاسبه و سطح خطر تعیین شد. اندازه‌گیری زوایای بدن با زاویه‌سنج دیجیتال و پردازش تصاویر ویدئویی ثبت شده انجام شد. تجزیه‌و‌تحلیل آماری داده‌ها با استفاده از آزمون‌های کولموگروف-اسمیرنوف، لون و کروسکال-والیس در نرم‌افزار SPSS نسخة 23 انجام شد.یافته‌ها: نتایج روش نقشة بدن نشان داد که 33/43 درصد از کارگران حداقل در یک ناحیه از بدن دچار علائم اختلالات اسکلتی-عضلانی بوده‌اند. بیشترین شیوع به ترتیب در ناحیة کمر (72/5درصد)، ستون فقرات (70 درصد) و به‌طور مشترک در نواحی مچ دست، بازو و زانو (5/47 درصد) مشاهده شد، در حالی‌که ران (12/5درصد) کمترین میزان را داشت. آزمون کروسکال-والیس نیز وجود تفاوت معنی‌دار در شیوع اختلالات میان اندام‌های مختلف را تأیید کرد. براساس ارزیابی PLIBEL، وجود ریسک فاکتورهای «طراحی نامناسب محیط و ابزار کار»، «خمش و چرخش مکرر تنه» و «حرکات تکراری» تأیید شد که عمدتاً نواحی گردن، شانه، تنه، مچ دست، ساعد و بازو را تحت تأثیر قرار می‌دهند. تحلیل‌های بیومکانیکی با روش REBA، سطح خطر بسیار بالایی را برای فعالیت بارگیری دستی نمایان ساخت. میانگین نمره نهایی REBA برای کل فرایند کاری 5/11 به دست آمد که در سطح اقدام اصلاحی فوری (سطح 4) قرار می‌گیرد. تفکیک وظایف نشان داد نمرة REBA برای بلند کردن بار 14، برای حمل دستی بار 11 و برای بارگیری روی کامیون 9/5 می‌باشد که همگی به‌ترتیب در سطوح خطر «بسیار بالا» و «بالا» طبقه‌بندی می‌شوند. بالاترین امتیازهای REBA به تفکیک اندام‌ها به تنه در وظیفة بلند کردن، گردن و مچ دست در وظایف بلند کردن و حمل، و پاها و بازو در وظیفه بلند کردن تعلق گرفت.نتیجه‌گیری: یافته‌های این مطالعه به‌طور قاطع نشان می‌دهد که کارگران بارگیری دستی در جنگلکاری صنوبر در معرض سطح غیرقابل قبولی از ریسک فاکتورهای بیومکانیکی قرار دارند و مداخلات ارگونومیک فوری برای پیشگیری از آسیب‌های اسکلتی-عضلانی ضروری است. اقدامات اصلاحی باید در سه سطح مهندسی (بازطراحی ایستگاه کار و کاهش وزن بار)، مدیریتی (گردش شغلی، افزایش زمان استراحت و آموزش تکنیک‌های صحیح حمل بار) و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی (نظیر زانوبند) برنامه‌ریزی و اجرا شوند. بهبود طراحی ارگونومیک فرایند بارگیری، ضمن حفظ سلامت شاغلین، به افزایش بهره‌وری و تحقق توسعه پایدار در بخش جنگل‌داری کمک خواهد کرد.