طراحی مدل تحلیل پوششی دادههای شبکهای پویا برای ارزیابی عملکرد مدیریت شعب بانک
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه مـدیریت صـنعتی، پردیس البرز، دانشـگاه تهـران، تهـران، ایـران.
2 استاد، گروه مـدیریت صـنعتی، دانشـکدۀ مـدیریت صـنعتی و فنـاوری، دانشکدگان مدیریت، دانشـگاه تهـران، تهـران، ایـران.
3 استاد، گروه مـدیریت صـنعتی، دانشـکدۀ مـدیریت صـنعتی و فنـاوری، دانشکدگان مدیریت، دانشـگاه تهـران، تهـران، ایـران.
doi
10.22059/jipa.2026.409261.3851چکیده
هدف: ارزیابی عملکرد بانکها، بهویژه بانکهای توسعهای، بهدلیل ماهیت چندمرحلهای عملیات، اهداف فراتر از سودآوری کوتاهمدت و وابستگی عملکرد به عوامل بیندورهای، مستلزم بهکارگیری چارچوبهای تحلیلی جامع و پویا است. با این حال، مرور مطالعات پیشین نشان میدهد که بخش عمدهای از پژوهشهای انجامشده، بهویژه در ادبیات داخلی، ارزیابی عملکرد بانکها را به بررسی مجزای کارایی مدیریت منابع یا کارایی سودآوری محدود کردهاند و به تحلیل همزمان این دو مؤلفه در بستر پویای زمانی و متناسب با ماهیت بانکهای توسعهای، چندان نپرداختهاند. این رویکردهای تفکیکی، امکان درک ارتباط درونی میان فرایندهای تجهیز منابع، تخصیص اعتبارات و تحقق اهداف توسعهای را محدود میسازد. در این راستا، هدف پژوهش حاضر ارزیابی جامع و بیندورهای عملکرد مدیریتی شعب بانک توسعۀ تعاون در سطح مدیریتهای استانی و تحلیل ارتباط میان کارایی مدیریت منابع، سودآوری مالی و تحقق اهداف توسعهای، در قالب یک چارچوب شبکهای پویا است. روش: در این پژوهش از مدل تحلیل پوششی دادههای شبکهای پویا مبتنی بر رویکرد اسلک استفاده شده است. ساختار مدل شامل دو مرحلۀ متوالی «مدیریت منابع» و «سودآوری مالی» است که ارتباط آنها، از طریق متغیرهای میانی و انتقالی بهصورت صریح مدلسازی میشود. دادههای مورد استفاده، اطلاعات ۳۱ مدیریت استانی بانک توسعۀ تعاون، طی دوره زمانی ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ است. نوآوریهای روششناختی پژوهش شامل تفکیک سپردهها به سپردههای ارزانقیمت و گرانقیمت بهعنوان خروجیهای میانی مرحله مدیریت منابع، لحاظ هزینۀ سود سپردههای گرانقیمت بهعنوان ورودی برونزا در مرحلۀ سودآوری، استفاده از متغیرهای انتقالی نظیر مطالبات غیرجاری و محل شعب برای انعکاس اثرهای بیندورهای و بهکارگیری وزندهی پویا به مراحل و دورههای زمانی بر اساس اهمیت نسبی آنها است. علاوهبراین، تحلیل اسلکها، بهعنوان ابزار مکمل برای شناسایی دقیق منابع، ناکارایی و افزایش قابلیت کاربرد نتایج در تصمیمگیریهای مدیریتی انجام شده است. یافتهها: نتایج پژوهش نشان میدهد که کارایی شبکهای پویا در میان مدیریتهای استانی بانک توسعۀ تعاون ناهمگن است و تنها تعداد محدودی از استانها در کل دوره مورد بررسی در مرز کارایی قرار دارند. تحلیل اسلکها بیانگر آن است که منشأ ناکارایی استانها یکسان نیست و در برخی استانها ناکارایی، اغلب از مازاد هزینههای عملیاتی و نیروی انسانی نشئت گرفته است، در حالی که در برخی دیگر، ریسک اعتباری و سطح بالای مطالبات غیرجاری در کاهش کارایی، بهویژه در مرحله سودآوری، نقش غالب ایفا میکند. نتایج پویا همچنین نشان میدهد که دستیابی به کارایی در یک دورۀ زمانی، لزوماً تضمینکنندۀ پایداری عملکرد در دورههای بعدی نیست و متغیرهای انتقالی در تبیین تغییرات کارایی نقش معناداری دارند. نتیجهگیری: یافتههای پژوهش حاکی از آن است که بهکارگیری مدل تحلیل پوششی دادههای شبکهای پویا مبتنی بر SBM، چارچوبی مناسب و کارآمد برای ارزیابی عملکرد بانکهای توسعهای در محیطهای چندمرحلهای و بیندورهای فراهم میکند. این رویکرد، ضمن شناسایی دقیق گلوگاههای ناکارایی، زمینۀ طراحی برنامههای بهبود هدفمند، تقویت تصمیمگیری مبتنی بر داده و همراستاسازی اهداف توسعهای با کارایی اقتصادی را برای مدیران و سیاستگذاران بانکهای توسعهای فراهم میسازد.
