معماری و مشارکت: مرور مضامین و چشماندازهای در حال ظهور
نویسندگان
1 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
2 پژوهشگر دکتری معماری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران (نویسنده مسئول).
3 استادیار گروه معماری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
doi
10.22034/aaud.2024.442910.2866چکیده
رویکرد مشارکتی یکی از شیوههای طراحی معماری است که بر مشارکت کاربران در فرآیند شکلگیری بنا و محیط تاکید دارد. به دلیل گستردگی آثار پژوهشی این حوزه، پژوهشگران نیاز دارند تا درک جامعی از پژوهشهای انجامشده داشته باشند. با هدف درک بهتر مفهوم معماری مشارکتی و ایجاد ساختاری بر اساس مفاهیم موجود در آن، این پژوهش مقالات حوزه معماری مشارکتی را از سال 2010 تاکنون مورد توجه قرار داده است. پژوهش سوالات خود را معطوف به یافتن حوزههای شکلگیری مقالات و اهداف آنها، کشف متغیرها و مفاهیم موجود در مقالات و نحوه تکامل زمانیشان کرده است. در این پژوهش، مقالات مربوط در دو حوزه کلی مفاهیم انتقادی (شامل تعاریف و مولفهها، ارزشهای اجتماعی و زمینههای تاریخی) و پژوهشهای تجربی- آموزشی (شامل ابزارهای مشارکت، آموزش، سلامت اجتماعی، نیازهای کاربران و حفظ میراث) دستهبندی شدند. بررسی محتوای مقالات نشان داد که بیان یک مشکل و ابزارهای غلبه بر آن، بررسی جمعیتهای هدف، بررسی مقیاسهای متنوع و کشف مفاهیم مرکزی مهمترین موضوعات و متغیرهای مطرح شده بودند. پرتکرارترین مشکلاتی که منجر به شکلگیری مشارکت شدند، عدم وجود زیرساختهای مناسب شهری و روستایی و وجود مشکلات اجتماعی، سیاسی هستند. پژوهشگران از ترکیبی از ابزارهای انسانپژوهی (شناسایی و ارزیابی وضعیت موجود و نیازهای پیدا و پنهان گروههای مردم) و عملی (طراحی و ساخت مشارکتی نمونههای اولیه و نهایی) برای غلبه بر این مشکلات استفاده کردهاند. بیشترین گروه مورد مطالعه افراد بحرانزده (کمدرامد، سیل و زلزلهزده، مهاجران غیرقانونی و غیره) و جمعیتهای حساس اجتماعی (سالمندان، کودکان، زنان باردار و غیره) بودند که بیشترین تکرار را در مقیاس شهر، شهرکها و زاغهای شهری داشتند. همچنین بررسی شبکه کلیدواژهها و مفاهیم بهکار رفته در مطالعات نشاندهنده وجود سه مفهوم اساسی تمرکزدایی، جوامعِ به حاشیه راندهشده و پتانسیلهای معنایی محیط است. این مفاهیم را میتوان در زیرمجموعهای از واژگان مرتبط، در شبکهای از روابط قرار داد تا اصلیترین سازههای مفهومی مشارکت را نمایش دهند. همچنین مفاهیم روی نمودار زمانی قرار گرفتند تا سهم هر کدام در شکل دادن به ادبیات موضوع در دورههای زمانی مشخص شود. در نتیجه مشخص شد زیرمفهومهای هویتیابی کاربران، زندگی روزمره و میراث فرهنگی بیشترین رشد را در سالهای گذشته داشتهاند. با توجه به مطالعه انجامشده درباره متغیرها و مفاهیم، جهتگیریهای آینده این حوزه در زمینههای مشکلات (مانند کاهش فاصله میان ایدهآلهای بین نسلی و وجود فضاهای تبعیضآمیز)، گروههای هدف (مانند اقلیتهای نژادی و فرهنگی و افراد آسیبدیده از جنگها)، مقیاس (مانند طراحی اشیای کوچک روزمره و فضاهای باز خارج شهر) و ابزار (مانند پرینترهای سهبعدی بزرگ و هوش مصنوعی) پیشنهاد شده است.
