فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مدارس سلجوقی نقطه عطفی در معماری مدارس ایران می‌باشند. آن‌ها واجد ویژگی‌هایی بودند که مدارس بعدی نیز، از اصول آن پیروی کردند. اما مسأله آن است که الگوی کالبدی مدارس دوره سلجوقی و پس از آن تحت تأثیر کدام گونه بناها می‌باشد و پیشینه معماری عناصر اصلی فضایی و الگوهای مؤثر در شکل‌گیری و تکامل فضایی این مدارس چیست؟ این نوشتار بر آن است که پیشینه کالبدی مدارس رسمی که از دوره سلجوقی به بعد در ایران بنا شدند را بیابد. برخی پژوهشگران نظریاتی در مورد ریشه مدارس داده‌اند که هر کدام ریشه مدارس را منتسب به گونه بنایی خاص دانسته‌اند. اما نگارندگان، با توجه به عدم وحدت نظریات و با نگاهی اصلاح‌گرایانه به رویکرد تاریخی- تکاملی و نظر به چندعملکردی بودن کالبد مدارس، بر این عقیده‌اند که الگو یا الگوهایی خاص در شکل‌گیری مدارس سلجوقی و تکامل آن‌ها مؤثر بوده‌اند. بنابراین در این مقاله، با روش تاریخ پژوهی، موردپژوهی و نیز با روشی توصیفی- تحلیلی، ابتدا الگوهای گونه بناهای مؤثر بر عناصر کالبدی مدارس سلجوقی (گونه اولیه) و مدارس پس از آن دوره (گونه متکامل) بررسی و سپس مورد تحلیل کالبدی قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که ریشه هر کدام از عناصر اصلی مدارس سلجوقی و پس از آن، با توجه به عملکرد خاص خود، موروث بناهای مختلف و تحت تأثیر الگوهای این بناها می‌باشند و ریشه مدارس سلجوقی (گونه اولیه) الگوی نه‌بخشی درونگرای هخامنشی و ریشه مدارس پس از سلجوقی (گونه متکامل)، ترکیب الگوی نه‌بخشی دورنگرا و برونگرای هخامنشی می‌باشد. به‌طور کلی الگوی نه‌بخشی هخامنشی، سلول اولیه شکل‌گیری مدارس سلجوقی و پس از آن است. این کهن الگو با توجه به غنای معنایی و قابلیت انعطاف‌پذیری کالبدی همچنان می‌تواند به‌سان یک الگوی طلایی در طراحی فضاهای آموزشی لحاظ گردد.