بازشناسی ابعاد و ویژگیهای فضای شهری معنویتگرا
نویسندگان
1 دکترای شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، گروه شهرسازی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، گروه شهرسازی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
4 استاد گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، گروه شهرسازی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
doi
10.22034/aaud.2022.343355.2670چکیده
وجود انسان دارای دو بعد معنوی (روحانی) و مادی (جسمانی) است و باتوجه به اینکه شهرها و فضاهای شهری بستر زندگی انسان هستند، مطالعه و برنامهریزی آینده شهرها مستلزم توجه به هر دو جنبه وجودی انسان اعم از ابعاد کالبدی و اقتصادی و نیز ابعاد روانی و معنوی است. نگاه مادی گرایانه دوران مدرنیسم و عدم توجه کافی به اصول، روشها و آموزههای معنوی و اخلاقی در محافل دانشگاهی، توسعههای شهری و ساخت فضاهای شهری موجب بحران معنویت در شهرها شده است. چالش شهرهای امروزی این است که چگونه میتوان ابعاد معنوی و درونی انسان را با شهرسازی و طراحی فضای شهری پیوند داد و بر کیفیت ادراک و تجربه انسان از فضای شهری تأثیر گذاشت. این پژوهش با هدف شناخت ابعاد و ویژگیهای فضای شهری معنوی و بررسی نقش معنویت در ساخت فضای شهری انجام شده است. در بخش مطالعه ادبیات موضوع، از روش مرور سیستماتیک در پایگاه اسکوپوس بر اساس جستجوی دو واژه «فضای شهری» و «معنویت» و روش گلوله برفی برای شناسایی تحقیقات مرتبط با موضوع معنویت بهره گرفته است. در راستای تدقیق چارچوب نظری و ترسیم مدل مفهومی، با 51 نفر از اساتید رشتههای شهرسازی، معماری، جامعهشناسی، علوم قرآن و حدیث، روانشناسی و فلسفه بر اساس روش دلفی مصاحبه نیمهساختار یافته، و با 21 نفر از شهروندان (بر اساس دستیابی به اشباع داده) مصاحبه عمیق انجام شده است. در نهایت منابع و مصاحبهها با روش تحلیل مضمون، تحلیل و شبکه مضامین استخراج شده است. نتایج نشان میدهد فضای شهری معنوی در زمینهای مبتنی بر باورهای دینی یا غیردینی شکل میگیرد (زمینه پیشینی) و سازنده هویت اجتماعی و فرهنگی آن شهر و زمینهساز ایجاد فضای شهری معنوی است که در بعد کارکردی دارای یکی از مولفهها شامل کاربریهای مقدس و هویتمند، راهها و مسیرهای مقدس؛ در بعد کالبدی معماری هویتمند یا مقدس، مصالح، رنگها و هنر عمومی معنادار؛ در بعد ادراکی نمادها و نشانههای فرهنگی اجتماعی مذهبی، منظر صوتی مقدس و معنادار، رنگ تعلق اجتماعات به فضاهای شهری؛ در بعد بصری منظر فرهنگی، منظر مقدس، منظر سبز، حس شکوه، تقدس، وحدت و تواضع؛ در بعد اجتماعی و فرهنگی، هویت فرهنگی و رویدادهای مختلف فرهنگی مذهبی و اجتماعی خاص در یک جامعه چندفرهنگی منسجم؛ در ابعاد طبیعی، هویت زیستمحیطی و طبیعی، عناصر طبیعی؛ و در بعد زمان، کاربریهای مذهبی فرهنگی زمانمند و حس زمان در بافتهای کهن و تاریخی است. تجربه و ادراک فضاهای شهری معنوی بر افراد تأثیرات مختلفی دارد( اثرات پسینی) که شامل ارتباط مطلوب با خدا، خود، طبیعت و دیگران است.
