تبیین جایگاه ماده در مراتب ادراکی فضاهای مساجد عصر صفویه، مبتنی بر آرای ملاصدرا، مطالعه موردی: مسجد شیخ لطف الله
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
3 دانشیار، گروه معماری، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
doi
10.22034/aaud.2022.294923.2539چکیده
ادراک معنا در معماری عصر صفوی، نیازمند بررسی تفکرات فلاسفه شیعی آن دوره است، که یکی از مهمترین آنها نظریه حرکت جوهری است. در دید فلاسفه اسلامی، حقیقت ادراک در محدود مرتبه مادی خلاصه نمیشود؛ اما ماده با تکیه بر نظریه حرکت جوهری میتواند امکان درک معانی را، در مراتب مختلف فراهم سازد. مساجد صفوی، مجلای این تفکر در معماری هستند. مراتب ادراک در مساجد صفوی ازجمله مسجد شیخ لطفالله، متکی بر نظریه حرکت جوهری ملاصدرا، تأکید بر حرکت ادراک از هستِ ماده به نیستِ ماده دارد، که زمینه طی کردن مراتب ادراکی از ظاهر به باطن را فراهم میسازد. از این رو پژوهش حاضر بینرشتهای، کیفی و موردپژوهی است. در بخش "مبانی نظری" با بررسی جایگاه ماده در مباحث معرفتی ملاصدرا و ارتباطش با اصل حرکت، سه رکن در مراتب ادراکی مساجد صفوی تبیین شده است؛ سپس در مسجد شیخ لطفالله نوع ادراک (با توجه به مراتب ادراکی ملاصدرا) در هر رکن مورد بررسی قرار گرفته، تا بر اساس هدف اصلی این پژوهش، جایگاه ماده و کالبد در ادراک مساجد عصرصفوی روشن شود. با عنایت به اصل حرکت از ماده به معنا، پرسش کلیدی این است که، ماده در هر یک از مراتب ادراکی مساجد صفوی چه جایگاهی دارد؟ و نظریه حرکت جوهری ملاصدرا، چگونه در مراتب ادراکی مساجد صفوی نمود دارد؟ نتایج نشان میدهد که با توجه به جایگاه ماده در ادراک، درک معنا در مساجد عصر صفویه و ویژه مسجد شیخ لطفالله شامل سه رکن سکون، حرکت و وحدت است، که با مراتب ادراکی ملاصدرا همخوانی دارد. در رکن سکون و پایینترین مرتبه ادراکی (به دلیل عجین بودن با ماده)، ادراکات به امور حسی محدود میشود؛ اما در رکن حرکت، به واسطه قوه خیال، امکان برداشت معنوی از امور مادی فراهم میشود؛ و نهایتاً در رکن وحدت، با وجود نور و شفافیت فضا، ناظر با حقیقت فضا یکی شده و شامل ادراکات عقلی میشود.
