ارائه طرح مجتمع اخلاصیه هرات (880 - 886 ه.ق.)
نویسندگان
1 پژوهشگر دکتری معماری، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 عضو هیئت علمی و مربی معماری، گروه معماری، موسسه آموزش عالی اسرار، مشهد، ایران
3 دانشیار پژوهش هنر، گروه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
doi
چکیده
مجتمع اخلاصیه، یکی از بزرگترین مراکز آموزشی، فرهنگی و خیریه هرات دوره تیموریان است که بین سالهای 880 تا 886 ه.ق. (1475 تا 1481م) در شهر هرات افغانستان توسط امیرعلی شیرنوایی بنا شده است. متأسفانه مجتمع اخلاصیه طی سالیان متمادی تخریب شده و در حال حاضر چیزی جز ویرانههایی چند برجای نمانده است. آگاهی از ساختار مجتمع اخلاصیه که در زمره بزرگترین و مشهورترین مجموعههای چند عملکردی دوره تیموریان قرار میگیرد، برای شناخت پیشینه معماری و شهرسازی در دوره تیموری ضروری بوده و مقدمهای است برای رسیدن به طرح مجتمعهای چند عملکردی در بستر شهرسازی عصر تیموریان. این نوشتار به بررسی طرح فرضی مجتمع اخلاصیه با تکیه بر روش توصیفی و تحلیلی و براساس نگرش علمی- استدلالی با رویکرد استفاده از منابع تاریخی مبتنی بر دقت در مطالب و نکات ذکر شده در متن وقفنامه و تحلیل محتوا میپردازد. از بین نسخ مختلف وقفنامه، مهمترین مرجع و منبع مستند درباره این مجتمع، نسخه کتابخانه ملی فرانسه میباشد که براساس آن میتوان به طرح کلی از اخلاصیه و ساختار و سازمان فضایی آن دست یافت. براساس مطالعه منابع مکتوب تاریخی، چنین نتیجه میشود که فضاهای مجتمع اخلاصیه شامل مسجد جامع، مدرسه، دارالحفاظ، دارالشفاء، خانقاه و گنبدخانه میباشد و رود انجیل از میان این مجموعه میگذرد. همچنین مجموعه فضاهای اخلاصیه، خانقاه و گنبدخانه در جنوب رود انجیل و سایر فضاها، در شمال آن رود واقع شده است. با توجه به الگوی رایج دوره تیموری و توضیحات وقفنامه میتوان نتیجه گرفت که غالب فضاهای این مجتمع دارای الگوی حیاط مرکزی بوده که در برخی از فضاها از الگوی چهار ایوانی استفاده شده است.
