ارزیابی میزان پراکندهرویی شهری براساس معیارهای تراکمی رشد هوشمند با بهکارگیری روش (BWM): مطالعة شهر خوی
نویسندگان
1 گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
2 گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
3 گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
doi
10.22059/jne.2026.408832.2873چکیده
پراکندهرویی شهری از چالشهای مهم شهرهای میانی ایران است که بر کارایی فضایی، الگوی دسترسی و پایداری محیطی اثر میگذارد. شهر خوی بهعنوان یکی از شهرهای مهم استان آذربایجان غربی در سالهای اخیر با گسترش افقی، افزایش مصرف زمین و کاهش انسجام فضایی مواجه شده است. هدف این پژوهش، سنجش میزان پراکندهرویی شهری خوی بر پایة شاخصهای تراکمی رشد هوشمند و شناسایی عوامل مؤثر بر آن است. این پژوهش کاربردی و از نوع توصیفی–تحلیلی بوده و با رویکرد ترکیبی کیفی–کمی انجام شده است. در گام نخست، با تحلیل فضایی–مکانی و بررسی نقشههای کاربری اراضی در دورههای زمانی مختلف، الگوی پراکندهرویی شهری خوی شناسایی و تأیید شد. سپس ده مؤلفه در قالب پنج بعد تحلیلی تعیین و با نظر ۱۸ نفر از خبرگان برنامهریزی شهری، محیطزیست و حملونقل، به روش تصمیمگیری چندمعیاره بهترین–بدترین (BWM) وزندهی شدند. یافتهها نشان داد مؤلفه دسترسی به خدمات با وزن ۰٫۱۸، تراکم جمعیت با وزن ۰٫۱۵ و تنوع کاربری با وزن ۰٫۱۳ بیشترین نقش را در تبیین پراکندهرویی شهری دارند. در ادامه، شاخصها در سطح شهر نرمالسازی و با وزنهای بهدستآمده ترکیب شدند. مقدار شاخص نهایی پراکندهرویی شهری ۰٫۵۷۱ بهدست آمد که نشاندهندة وضعیت متوسط رو به بالای پراکندهرویی در شهر خوی است. نتایج بیانگر آن است که ساختار فضایی خوی بیش از عوامل محیطی، تحت تأثیر تراکم، توزیع کاربریها و الگوی دسترسی قرار دارد. بنابراین هدایت توسعه بهسوی رشد درونزا، تقویت انسجام فضایی و بازآفرینی هدفمند بافتهای ناکارآمد میتواند در کاهش پراکندهرویی شهری مؤثر باشد.
