فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

عرفان و حماسه به‌عنوان دو گونه ادبی، هر یک در طول تاریخ آثاری داشته‌اند و با وجود تفاوت‌های اساسی، مؤلفه‌های مشترکی نیز دارند. این اشتراک‌ها سبب شده تا پژوهشگران به مفهوم «عرفان حماسی» یا «حماسه عرفانی» توجه کنند. نهج‌البلاغه، به‌عنوان یکی از منابع اصلی معرفتی و تربیتی اسلام، نمونه‌ای بارز از این تلفیق است؛ متنی که هم حاوی ابعاد عرفانی وهم جلوه‌های حماسی است. نوع عرفان ارائه شده در نهج‌البلاغه، عرفان حماسی و فعال است؛ به‌طوری که خداوند در متن زندگی و مبارزه ظاهری و باطنی انسان دیده می‌شود و سالک با مسؤولیت‌پذیری، عدالت‌خواهی و تربیت اخلاقی به قرب الهی دست می‌یابد. پژوهش حاضر با هدف بررسی کارآمدی عرفان حماسی در نهج‌البلاغه انجام شده و تلاش کرده است ابعاد نظری و کاربردی این پیوند را آشکار سازد. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی بوده و داده‌ها از طریق مطالعه محتوایی نهج البلاغه گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفاهیمی چون جهاد اکبر، کرامت انسان و مسؤولیت اجتماعی عارف، پایه‌های عرفان حماسی را شکل می‌دهند. تحلیل محتوایی متون نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که عرفان حماسی از طریق مؤلفه‌هایی نظیر معرفت توحیدی فعال، زهد مجاهدانه، عدالت‌ورزی، شجاعت معنوی و مبارزه با ظلم، قابلیت تربیت معنوی انسان مؤمن را دارد و می‌تواند الگویی برای عرفان اجتماعی و تمدن‌ساز در جهان معاصر باشد. امام علی (ع) با تلفیق معنویت درونی و حماسه بیرونی، نمونه‌ای از انسان کامل ارائه می‌کند که عرفان را از انزوا خارج کرده و آن را در متن زندگی و مبارزه اجتماعی جاری می‌سازد.