الگوی ساختاری فرونشست قم- آران
نویسندگان
1 دانشگاه علوم پزشکی گیلان
2 دانشگاه علوم پزشکی گیلان
doi
چکیده
بر پایه تقسیم بندیهای ساختاری موجود، حوضه فرونشست درون قارهای قم - آران در پهنه ایران مرکزی جای دارد و از شرایط زمینساختی حاکم بر این پهنه تبعیت میکند . نوار فرونشستهای متشکل از حوضههای قم – آران، اردستان - یزد و رفسنجان - زرند در حد فاصل دو پهنه فرعی برخاسته از سنگهای ایران مرکزی (مثلث میانی در شمال خاور و نوار ماگمایی ارومیه - دختر در جنوب باختر) قرار گرفته است و راستای گسترش آنها با پیروی از روند حاکم شمال باختری - جنوب خاوری میباشد. با فاصله گرفتن از پهنه فرعی ماگمایی ارومیه - دختر به سمت بخشهای میانی ایران مرکزی ریخت ساختاری متنوع و روندهای فرعی آشکار گردیدهاند. احتمالا رفتار شکننده پیسنگ متبلور ایران مرکزی در واکنش به نیروهای وارده ضمن ایجاد قطعات گسله با شکل و ابعاد مختلف سبب جابه جایی و حرکت چرخشی آنها نیز شده است که تاثیر توام این حرکات، ریخت ساختاری درهمی را به وجود آورده است، به گونهای که در حوضه فرونشســــت قــم - آران سه روند ساختاری شمال باختری - جنوب خاوری (گسل دوازده امـــام ـ نـــــره خرکــــــوه )، شمال شمال باختری - جنوب جنوب خاوری (گسل قم - راوند - زفره)، شمال خاوری - جنوب باختری (گسل مرنجاب) رخنمون دارد. طی نئوژن بازشدگی دریای قرمز و حرکت ورقه عربی به سمت شمال موجب اعمال تنشهای فشارشی بر فلات ایران گردیده است، در همین رابطه حرکت راستالغز قطعات گسله ایران مرکزی موجب برخی از کششهای محلی از جمله در محل خمیدگی گسل قم -راوند - زفره گردیده که توام با کشیدگی و بازشدگی بوده است. در روند تکاملی حوضه کشیده - جدا شده یاد شده انباشتههای رسوبی سازند قرمز بالایی با رخساره محیط قاره ای و متشکل از عضوهای M3, M2, M1 شده است. فرسایش برخاستگیهای اطراف، خاستگاه واحدهای مذکور بوده و در حال حاضر به طور عمده با مرز گسله معکوس به صورت بخش برخاست در حاشیه حوضه فرونشست قم - آران قرار گرفته اند. تداوم بازشدگی دریای قرمز و اعمال نیروی فشاری در اواخر نئوژن به سمت شمال سبب حرکت چرخشی در خلاف جهت حرکت عقربه های ساعت قطعه گسله قم - آران گردیده است. متناسب با این تحول ساختاری روندهایی همچون شمال خاوری - جنوب باختری (گسل مرنجاب) فعال شده اند، به طوری کـه ایــن گسل با زاویه حدود ۷۵ درجه نسبت به گسل قم - راوند - زفره قرار گرفته است. مجموعه شرایط ساختاری و رسوبی موجود معرف حوضه کشیده ـ جدا شده قم - آران است که با پدیده کششی در محل های خمیدگی گسل راستا لغز شمال باختری - جنوب خاوری مانند گسل قم - راوند - زفره تشکیل شده است. از سوی دیگر چین خوردگی سازند قرمز بالایی با روند محوری شمال باختری - جنوب خاوری (تاقدیس البرز و سراجه) و خاوری - باختری (تاقدیس قلعه سردار) در بخش حاشیه پهنه فرونشست قم - آران نشانگر محدود شدن ابعاد حوضه ناشی از همگرایی مایل خرد قطعه جنوبی و ایجاد دالان تنگ در خاورحوضه فرونشست و محدوده قلعه سردار است. حرکات چرخشی یاد شده با خرد لرزههای ثبت شده و شواهد ژئوفیزیکی گزارش شده مورد تایید قرار میگیرد که نتیجه آن تقسیم یک پهنه ساختاری به مجموعه قطعات فعال (مرنجاب)، غیر فعال (یخاب)، گرفتار (دریاچه نمک) و جدا مانده (دریاچه حوض سلطان) شده است .
