فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

به منظور بررسی ویژگی‌های سنگ‌شناسی ولکانیک ‌ های جدید خاور ایران که بر روی نقشه‌های زمین ‌ شناسی منطقه با نام «بازالت‌های کواترنری» معرفی شده است، برونزدهای این سنگ‌های آتشفشانی در محدوده جغرافیایی پهناوری از منطقه‌های خاوری ایران بررسی و نمونه‌برداری شده است. بررسی‌های مختلف سنگ‌شناسی در نمونه سنگ‌های برداشت شده نشان داد که این سنگ‌ها، برخلاف آنچه که در گذشته تصور می‌شد، بیشتر از بازالت تشکیل نشده بلکه از انواع آندزیت تا داسیت است. در پهنه‌های خاوری ایران، بازالت تنها در دو ناحیه محدود، یکی در پیرامون روستای مود در جنوب خاوری بیرجند و دیگری در ناحیه فردوس برونزد دارد. در این نوشتار، تنها بررسی‌های پتروگرافی - پترولوژی و مسائل تکتونوماگمایی این بازالت‌ها مورد بحث قرار گرفته است. بررسی‌های پتروگرافی- ژئوشیمیایی نشان داد که بازالت‌های گستره مورد بررسی ماهیت آلکالن دارد، چنانکه در محاسبه نورم در بیشتر نمونه‌های سنگی حضور نفلین مشخص شده است. از بررسی‌های ژئوشیمیایی سنگ‌ها چنین بر می‌آید که در بین نمونه‌های مورد بررسی همبستگی خاستگاهی قابل قبولی وجود دارد و تمام سنگ‌های بازالتی منطقه از یک ماگمای هم‌نوع مشتق شده‌اند. ترکیب شیمیایی بعضی از سنگ‌ها به ترکیب ماگمایی بازالتی مادر بسیار نزدیک است. ترکیب شیمیایی برخی از نمونه‌ها نیز گویای تفریق بلورین متفاوت در ماگمای سازنده آنها است. بررسی‌های تکتونو ماکمایی نشان داده است سنگ‌های بازالتی که در نام‌گذاری عموماً از نوع آلکالن هستند در محدوده سنگ‌های کالکوآلکالن قرار می‌گیرند. این دوگانگی به احتمال خیلی زیاد وابسته به تحولاتی است که در ماگمای اولیه این سنگ‌ها روی داده است. شدت این تحولات به حدی نبوده که باعث از میان رفتن کامل خاصیت اولیه یعنی خاصیت آلکالنیته قوی‌تر از آنچه که اینک این بازالت‌ها از خود نشان می‌دهند بشود. از این دیدگاه به گمان، ماگمای نخستین این سنگ‌ها در پیوند با کافت ( Rift ) جدی می‌باشد، بدیهی است بررسی‌های ایزوتوپی، پاسخگوی دقیق ‌ تر این مسئله خواهد بود.