تدوین چارچوبی برای ارزیابی مجلات دسترسی آزاد ایرانی بر اساس معیارهای نمایهسازی بینالمللی
نویسندگان
1 گروه علم اطلاعات و دانششناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 گروه علم اطلاعات و دانششناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری، گروه علم اطالعات و دانششناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
4 گروه علم اطالعات و دانششناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
doi
10.22059/jlib.2025.397832.1784چکیده
هدف: با رشد فزاینده مجلات دسترسی آزاد و ضرورت سنجش کیفیت آنها، نیاز به تدوین چارچوبهای بومی ارزیابی این مجلات در ایران بیش از پیش احساس میشود. هدف این پژوهش، ارائه چارچوبی جامع و بومی برای ارزیابی مجلات دسترسی آزاد ایرانی با تکیه بر معیارهای پذیرفتهشده در پایگاههای بینالمللی نمایهسازی است.روش پژوهش: این مطالعه از نوع کاربردی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده و برای گردآوری دادهها از روش دلفی دومرحلهای بهره گرفته شده است. در گام اول، پس از تحلیل اسناد و راهنمای نمایهسازی 11 پایگاه معتبر بینالمللی از جمله وب آو ساینس، اسکوپوس، دواج، پابمد، شرپا رومئو، اینداوی، ابسکو، گوگل اسکالر، اولریخ ، پلن اس، رُود، تعداد ۱۰۳ شاخص اولیه استخراج گردید. این شاخصها برای ارزیابی به ۱۲ تن از خبرگان حوزه علم اطلاعات ارسال شد که ۹ نفر به آن پاسخ دادند. پس از تحلیل نتایج، شاخصهای جدیدی نیز از پیشنهادهای خبرگان افزوده شد و در مجموع ۱۲۲ شاخص در دور دوم برای همان ۹ نفر ارسال گردید. شاخصها به صورت طبقهبندیشده در قالب شاخصهای کلی و زیرشاخصها ارائه شد و ارزیابی با طیف لیکرت پنجدرجهای و معیارهای آماری (میانگین، انحراف معیار، ضریب تغییرات) انجام گرفت.یافتهها: در مرحله نهایی، ۷۶ شاخص (معادل %62) به عنوان شاخصهای نهایی ارزیابی تأیید شدند. این شاخصها در ۸ مؤلفه اصلی شامل اطلاعات شناسنامهای مجله، کیفیت محتوای علمی، ساختار هیئت تحریریه، سیاستهای انتشار، فرایند داوری، اصول اخلاقی نشر، دسترسیپذیری و ساختار وبگاه طبقهبندی شدند. بالاترین وزن و اهمیت به مؤلفههای «کیفیت محتوای علمی» و «شفافیت فرایند داوری» تعلق گرفت.نتیجهگیری: چارچوب پیشنهادی این پژوهش، بر پایه اجماع خبرگان و تحلیل اسناد معتبر بینالمللی طراحی شده و میتواند به عنوان ابزار راهبردی برای ارزیابی مجلات دسترسی آزاد ایرانی مورد استفاده قرار گیرد. بهکارگیری این چارچوب میتواند به بهبود استانداردهای علمی، افزایش اعتبار بینالمللی و ارتقای نمایهپذیری مجلات ایرانی کمک کند.کاربرد پژوهش: نتایج این تحقیق میتواند مورد استفاده سردبیران، ناشران، سیاستگذاران علمی و نهادهای ارزیاب قرار گیرد تا با تمرکز بر شاخصهای کلیدی، روند داوری، تولید محتوا و ساختار نشر در مجلات دسترسی آزاد را بهبود بخشند و بستر ورود آنها به پایگاههای بینالمللی را تسهیل کنند.
