تبیین ظرفیتهای مفهومی در معماری و شهرسازی: چارچوبی تحلیلی برای دستهبندی مبانی نظری
نویسندگان
1 کارشناس ارشد معماری اسلامی، دانشکده هنر و معماری اسلامی، دانشگاه بین المللی امام رضا ع، مشهد، ایران
2 دانشیار شهرسازی ، عضو هیئت علمی گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مشهد، مشهد، ایران
3 استادیار معماری ، عضو هیئت علمی گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، مشهد، ایران
doi
چکیده
پژوهش حاضر با هدف رفع شکافهای موجود در مبانی نظری معماری و شهرسازی انجام شده است. این شکافها ناشی از نبود شاخصهای سنجشپذیر، پیشداوریهای نظری و مغالطههای مفهومی هستند که موجب ابهام در تحلیل و به کارگیری مبانی نظری در مداخلات معماری و شهرسازی، به صورت مناسب و متناسب شدهاند. مبانی نظری غالباً در چارچوبهای فلسفی و انتزاعی تعریف شدهاند و بسترسازی استفاده عملی آنها در طراحی و برنامهریزی محیطی کمتر مورد سازماندهی قرار گرفته است. پژوهش حاضر بر چارچوبی تحلیلی برای دستهبندی ظرفیتهای مفهومی با تفکیک این ظرفیتها از دو منظر معنایی نسبت به حوزه نظری و عملکردی، نسبت به حوزه عملی متمرکز است. همچنین سه شاخص مفهومی هم جنس با این ظرفیت ها را با دو رویکرد قیاسی و استقرایی، در چهار لایه ارائه کرده است. روش تحقیق از نوع تحلیل محتوای کیفی با رویکرد تحلیلی-تطبیقی است که در زمینه تحلیل، ترکیبی از استدلالهای قیاسی و استقرایی را شامل میشود. جامعه آماری پژوهش شامل منابع معتبر معماری و شهرسازی منتشرشده پس از سال 2020 است که با استفاده از نرمافزار MAXQDA مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفتهاند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که ظرفیتهای مفهومی را میتوان بر اساس شاخصهای مفهومی در چهار دسته معرفتشناختی، پدیدارشناختی، بیانگر و عملی طبقهبندی کرد. این طبقهبندی به ارائه چارچوبی منجر شده است که دو قطب معنایی-عملکردی «ظرفیت بالقوه» و «ظرفیت بالفعل» را مشخص میکند. این پژوهش با ارائه شاخصهای سنجشپذیر، امکان انتخاب ارزیابانه مبانی نظری برای نیازهای عملی را تسهیل میکند. نوآوری پژوهش در ترکیب تحلیل محتوای کیفی با مدلبندی ظرفیتهای مفهومی است که بهصورت سیستماتیک، مبانی نظری را به سطوح کاربردی مرتبط میکند.
