واکاوی سازوکارهای بازتولید گفتمان سرمایهداری در معماری مجتمعهای تجاری معاصر شهری تهران: یک مرور نظاممند کیفی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه معماری دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران غرب تهران، ایران
2 ریاست دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد تهران غرب
3 ، استادیار، گروه معماری دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران غرب تهران، ایران
4 دانشگاه شاهرود
doi
چکیده
رشد چشمگیر مجتمعهای تجاری مدرن در تهران طی دهههای اخیر، نشاندهنده نفوذ عمیق منطق سرمایهداری در سازماندهی فضایی شهر است. با وجود نقش اجتماعی و فرهنگی این فضاها، پژوهشهای اندکی به تحلیل گفتمانی و ابعاد ایدئولوژیک معماری تجاری پرداختهاند. این تحقیق با هدف واکاوی ساختار گفتمانی نظام سرمایهداری در معماری مجتمعهای تجاری معاصر تهران، به شناسایی سازوکارهای بازتولید این گفتمان میپردازد. روش تحقیق شامل مرور نظاممند کیفی متون تخصصی و تحلیل محتوای جهتدار، با استفاده از چارچوب مفهومی سرمایهداری متأخر است. از میان ۱۲۶ مقاله اولیه، ۵۷ مقاله برای کدگذاری انتخاب و پس از تحلیل مستقل توسط دو پژوهشگر، در نرمافزار MAXQDA تطبیق داده شدند. از مجموع ۴۴۶ نقلقول، ۳۷۴ کد در قالب ۶۷ درونمایه فرعی و شش درونمایه اصلی شامل: مصرفگرایی، کالایی شدن فضا، برندسازی فضایی، طبقهبندی اجتماعی، انباشت سرمایه و منطق اقتصادی، و گفتمان در متن سامان یافتند. یافتهها نشان میدهد که این شش سازوکار، بازنمایی و بازتولید ایدئولوژی سرمایهداری را در سطوح کالبدی، تجربی و نمادین ممکن میسازند. کالایی شدن فضا و منطق انباشت سرمایه، سود اقتصادی را بر ارزشهای فرهنگی اولویت میدهد؛ برندسازی فضایی، هویتهای مصنوعی برای مکانها خلق میکند؛ و طبقهبندی اجتماعی از طریق مکانیابی سودمحور، به تشدید نابرابری فضایی میانجامد. همچنین، "گفتمان در متن" با مهندسی تجربه حسی و نظارت غیرمستقیم، قدرت سرمایهداری را در معماری تثبیت میکند. در نهایت، نتایج بر اهمیت تحلیل انتقادی گفتمان سرمایهداری در معماری تأکید کرده و لزوم بازاندیشی در سیاستهای فضایی و طراحی شهری را برای تحقق عدالت فضایی و رهایی معماری از نقش صرفاً سودمحور برجسته میسازد.
