فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دو بار در قرآن، در آیات 125 بقره و 97 آل‌عمران، تعبیر مقام ابراهیم به کار رفته است. بسیاری از مفسران، مصداق این عنوان قرآنی را سنگ معروفِ قدمگاه ابراهیم(ع) در نزدیکی کعبه دانسته‌اند. امّا این مصداق‌شناسی در تبیین دلالت این آیات در بافت نزول آنها، با چالش‌هایی از نظر تاریخی و از نظر ساختار متن روبرو است. پرسش اصلی این نوشتار آن است که آیا این دو آیه در بافت نزول خود، تنها می‌خواسته‌اند دربارة سنگ قدمگاه ابراهیم پیامی را به مخاطبان خویش منتقل کنند یا اینکه با گزینش عنوان مقام ابراهیم، در پی گفتمانی دیگر بوده‌اند؟ در این پژوهش، با شیوه تحلیل ساختار متن، گفتمان تاریخی قرآن از این عنوان در بافت نزول مورد واکاوی قرار گرفت و با تحلیل ساختار زبانی تجرید، آشکار ‌شد عنوان قرآنی مقام ابراهیم دچار تغییر انگاره، از نوع تضییقِ دامنه معنا شده است؛ این عنوان قرآنی در بافت نزول، در معنای عبادتگاه ابراهیم و برای همة خانة خدا، نه فقط سنگ قدمگاه، به کار رفته است. قرآن با معرّفی خانه خدا با عنوان مقام ابراهیم، در پی زمینه‌سازی دستور تغییر قبله (در آیه 125 بقره) و پشتیبانی نظری از این دستور (در آیه 97 آل عمران)، در برابر خرده‌گیری‌های یهودیان مدینه و گفتمان آنها از بیت‌المقدس بوده است.