فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

آیات ابتدایی سوره روم، به دلیل دربرداشتن یک پیش‌گویی صریح ژئوپلیتیک، همواره از جایگاه ویژه‌ای در تاریخ تفسیر برخوردار بوده است. پژوهش‌های پیشین عمدتاً به صورت ایستا به گردآوری اقوال یا تحلیل تک‌بعدی این آیات پرداخته‌اند. این مقاله با هدف گذار از این رویکرد و با استفاده از روش تحلیلی-تاریخی و رویکردی درزمانی، به واکاوی «تحول تاریخی» دلالت‌های ژئوپلیتیک این آیات و کاربست آن در گفتمان اثبات نبوت می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که فهم این آیات مسیری چندمرحله‌ای را پیموده است: این فرایند از یک خوانش ناظر بر منازعه دو امپراتوری ایران و روم که به ابزاری در جدال‌های عقیدتی مکه بدل شد، آغاز می‌گردد؛ در مرحله بعد، با تحقق وعده، این پیروزی به شکلی معنادار با نقاط عطف تاریخ اسلام (نبرد بدر یا صلح حدیبیه) پیوند داده می‌شود تا به مثابه یک نصرت الهی مضاعف بازتفسیر گردد؛ و در نهایت، در یک گسست روش‌شناختی، خوانش‌های تأویلی در سنت روایی شیعی، با بازتعریف مصادیق (تأویل «روم» به «بنی‌امیه»)، تمام دلالت‌های آیه را از یک بستر بین‌المللی به یک منازعه سیاسی و آخرالزمانی درون‌اسلامی منتقل می‌کنند. این مقاله در نهایت نتیجه می‌گیرد که سیر تطور فهم این آیات، گذاری از یک «ژئوپلیتیک امپراتوری‌ها» به یک «ژئوپلیتیک نجات» بوده و این پویایی، ظرفیت چندلایه‌ای متن قرآن در تعامل با تاریخ را آشکار می‌سازد.