تحلیل سیر تطور تاریخی شرحنویسی بر نهجالبلاغه از آغاز تا پیدایش حکومت صفویه
نویسندگان
1
2
3
4
doi
چکیده
نهجالبلاغه، به عنوان یکی از مهمترین متون فرهنگ اسلامی و شیعی، در طول تاریخ بیش از هزارسالۀ خود از زمان نگارش تا کنون، همواره مورد توجه و اهتمام شارحان و پژوهشگران و اندیشمندان بوده است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تاریخی، به بررسیِ تحلیلیِ سیر تطور پانصد سالۀ شرحنویسی بر نهجالبلاغه از ابتدای جمعآوری توسط سید رضی در قرن چهارم تا اواخر قرن نهم (پیش از صفویه) میپردازد. پژوهش حاضر با شناسایی دو دورۀ اصلی در این سیر تاریخی یعنی «دورۀ شکلگیری شروح» و «دورۀ شکوفایی شروح کلاسیک» به تبیین ویژگیهای متمایز، آثار شاخص، شارحان برجسته و عوامل مؤثر بر تحولات هر دوره همت گماشته است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که سنت شرحنویسی بر نهجالبلاغه، جریانی پویا و متأثر از شرایط فکری، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی هر عصر بوده و از تمرکز اولیه بر فهم لغوی و ادبی، به سمت تحلیلهای عمیقتر کلامی، فلسفی، تاریخی و نهایتاً خلق آثار جامع و دایرة المعارفی تطور یافته است. پژوهش حاضر همچنین به بررسی نقاط عطف و عوامل کلیدی مؤثر بر این سیر تحول پرداخته و یافتهها، بیانگر آن است که آزاداندیشی نسبی در مراکز علمی مانند بغداد، تثبیت اندیشۀ شیعی در نظام حاکمیتی، نقشآفرینی علمای شیعه در ساختار قدرت و پشتیبانی حاکمیتی، توانسته شرحنویسی را در سطح عالی، تقویت کند.
