فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

جلال الدین سیوطی ذیل آیه‌ی 11 سوره‌ی مائده سه روایت سبب نزول را نقل کرده است. روایت اول نشان می‌دهد سبب نزول آیه، نجات پیامبر (ص) از کشته شدن در ماجرای بنی نضیر است. بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت آیه، در سال چهارم هجرت نازل شده است. اما روایت دوم و سوم حاکی از آن است که سبب نزول این آیه مربوط به‌غزوه‌ی غطفان بوده که طی آن مردی از قبیله‌ی بنی محارب با برداشتن شمشیر پیامبر قصد کشتن آن حضرت را داشته، اما خداوند از این کار جلوگیری کرده است. این روایت، تاریخ نزول آیه‌ را سال سوم هجرت تعیین می‌کند. نوشتار حاضر می‌کوشد با روشی توصیفی- تحلیلی با محوریت گزارش‌های تاریخی، زمان وقوع هر یک از رویدادهای جاری در روایات سبب نزول را مشخص کرده و سپس با نگرشی تاریخی به‌روایاتِ سبب نزول، مطابقت آن با زمان نزول آیه را مورد بررسی قرار دهد تا از این رهگذر آیه مورد تاریخ‌گذاری قرار گیرد. تاریخ‌گذاری هر یک از وقایع، توجه به‌تناقضات تاریخی – متنی و تعیین زمان نزول آیه با تکیه بر گزارش‌های تاریخی، بیان‌گر این واقعیت است که زمان هیچ یک از روایات با تاریخ نزول آیه مطابقت ندارد. از این رو باید گفت: هیچ یک از سبب نزول‌های حاضر به‌دلیل عدم مطابقت زمانی با آیه قابل پذیرش نیست.