تحلیل فضای مذهبی معماری عهد صفوی اصفهان با تأکید بر جنبۀ زیباشناسی نور و نقوش (مورد مطالعه تطبیقی: مسجد شیخلطفالله و کلیسای وانک)
نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران./ مرکز تحقیقات گردشگری، معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2 دانشجوی دکتری، گروه معماری و مرکز تحقیقات افقهای نوین در معماری و شهرسازی، واحد نجفآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجفآباد، ایران
3 استادیار، گروه معماری و مرکز تحقیقات گردشگری، معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
doi
10.30486/PIA.2026.140408291225268چکیده
در این پژوهش، فضای معنوی در معماری عهد صفوی شهر اصفهان با تمرکز بر نقش نور و نقوش تزئینی بهعنوان عناصر کلیدی شکلدهنده تجربههای معنوی زائران بررسی و تحلیل شده است. مطالعه بر دو بنای شاخص، مسجد شیخ لطفالله و کلیسای وانک، انجام گرفته تا رابطه میان ویژگیهای زیباشناختی و احساسات معنوی مخاطبان بهطور جامع و دقیق آشکار شود. روش تحقیق کیفی بوده و با رویکرد تاریخی-تحلیلی، دادهها از طریق مشاهدات میدانی نظاممند و مصاحبههای نیمهساختاریافته با زائران و کارشناسان گردآوری و با کدگذاری موضوعی تحلیل شده است. یافتهها نشان میدهد، مسجد شیخ لطفالله با بهرهگیری از نقوش هندسی منظم، طرحهای اسلیمی پیچیده و بازی نور در ساعات مختلف روز، تجربهای مبتنی بر تمرکز، نظم و جهتیابی معنایی ایجاد کرده؛ در مقابل، کلیسای وانک با بهکارگیری نقشمایههای گیاهی، انسانی، روایی و نورپردازی ملایم و پراکنده، تجربهای مبتنی بر روایتمندی، خوانایی تصویری و بازنمایی داستانی امر قدسی فراهم آورده. مقایسه این دو فضا بیانگر تفاوتهای فرهنگی، فلسفی و معنوی در طراحی و اجرای بناهاست که مستقیم، بر کیفیت، عمق و غنای تجربه زائران اثرگذار است. نتایج این مطالعه میتواند، دیدگاههای ارزشمندی برای معماران، تاریخپژوهان، نظریهپردازان فلسفه هنر و حتی طراحان معاصر فراهم آورد و راهکارهایی عملی و خلاقانه برای بهرهگیری مؤثر از عناصر زیباشناسی در تقویت ابعاد معنوی محیطهای معماری پیشنهاد کند.
