بررسی تطبیقی فلسفۀ نور در عرفان اسلامی و معماری مساجد ایرانی
نویسندگان
1 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نراق، دانشگاه آزاد اسلامی، نراق، ایران
2 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران/مرکز تحقیقات گردشگری، معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
doi
10.30486/PIA.2025.140407291221890چکیده
نور در عرفان اسلامی، پلی میان خالق و مخلوق است و بهعنوان نماد حقیقت الهی، بنیاد اندیشة عرفانی از سهروردی تا مولانا را شکل میدهد. در معماری ایرانی-اسلامی، نور علاوهبر اینکه بهعنوان عنصر فیزیکی و زیباییآفرین بهکار گرفته شده، دارای مفاهیم نمادین معنوی است و از طریق نورگیرها، گنبدها و نقوش هندسی، فضایی روحانی و متعالی خلق میکند. معماری ایرانی با الهام از مفاهیم نور در عرفان، در قالب بناهای روحانی و بویژه مساجد، ساختاری پدید آورده که هم نیازهای مادی را پاسخ میدهد و هم انسان را به سیر روحانی دعوت میکند. همخوانی سلسلهمراتب نور در عرفان و معماری، نشاندهندة نگاه یکارچه اسلامی-ایرانی به نور بهعنوان نمود الهی و توحید است. این پژوهش با بهرهگیری از روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مرور منابع مکتوب، به واکاوی شباهتهای مفهومی نور در عرفان و معماری مساجد از منظر تطبیقی میپردازد. این بررسی نشان میدهد، چگونه معماری ایرانی توانسته با بهرهگیری از مفاهیم عرفانی، در مساجد، فضایی خلق کند که هم پاسخگوی نیازهای مادی باشد و هم آدمی را به تأمّل در حقایق معنوی دعوت کند. در فرهنگ ایرانی-اسلامی، نور نماد حقیقت الهی است که هم در عرفان (به صورت مفهومی و انتزاعی) و هم در معماری بویژه معماری مساجد (بهصورت ملموس) برای هدایت انسان از کثرت جهان مادی به وحدت و معنویت به کار رفته است.
