کثرت در وحدت نور و تجلی آن در معماری خانههای تاریخی اصفهان از منظر شیخ اشراق
نویسندگان
1 پژوهشگر دکتری معماری، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران / مرکز تحقیقات گردشگری، معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2 دانشیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران/ مرکز تحقیقات گردشگری، معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
3 استادیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران
4 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
5 دانشیار، گروه علوم تربیتی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران/مرکز تحقیقات گردشگری، معماری و شهرسازی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
doi
10.30486/PIA.2026.1227982چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل مفهوم کثرت در وحدت نور در حکمت اشراق شیخ شهابالدین سهروردی و بررسی تجلی آن در معماری خانههای تاریخی اصفهان انجام شده است. پژوهش میکوشد، نشان دهد چگونه در اندیشۀ اشراقی، نور بهعنوان حقیقتی واحد با مراتب متعدد، بنیان تفسیر جهان و سازماندهی فضا است و چگونه این نگرش در ساختار فضایی و زیباییشناسی خانههای تاریخی اصفهان تجلی یافته است. این تحقیق با رویکرد کیفی و تفسیری و با استفاده از روشهای پدیدارشناسی و هرمنوتیکی انجام و در مرحلۀ نخست، تجربۀ زیستۀ نور در فضای خانههای تاریخی اصفهان شناسایی و توصیف شده است. در مرحلۀ دوم، این یافتهها از طریق خوانش فلسفی حکمت اشراق و مفهوم کثرت در وحدت تفسیر شدهاند تا ارتباط میان معنا و فرم معماری آشکار شود. یافتهها نشان میدهد، نور در خانههای تاریخی اصفهان نهتنها عامل روشنایی، بلکه جوهری یگانه است که مراتب مختلف وجود را در فضا آشکار میسازد. در این خانهها، هماهنگی میان وحدت جوهری و کثرت جلوههای نوری، از تدرج روشنایی تا سایه، انعکاس نور بر سطوح و نفوذ آن از روزنهها و ارسیها مشاهده میشود. این ساختار نوری بیانگر تداوم اندیشه اشراقی در پیوند میان حقیقت نور و فرم معماری ایرانی است. پژوهش حاضر نشان میدهد، مفهوم کثرت در وحدت نور در حکمت سهروردی، درک عمیقتری از پیوند معنا و ماده در معماری خانههای تاریخی اصفهان فراهم میآورد و معماری را به عرصهای برای تجربۀ وحدت در کثرت بدل میکند.
