فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: تولید گندم به‌منظور دستیابی به خودکفایی همواره مورد توجه قرار داشته است؛ از این رو، شناسایی محدودیت‌های زیستی و غیرزیستی در محیط هدف، در اولویت قرار می‌گیرد. درجه حرارت یکی از مهمترین عوامل محیطی است که افزایش یا کاهش غیر متعارف آن منجر به افت عملکرد می­گردد. همزمانی تاریخ برداشت برنج، ذرت و سبزیجات برگی و غده­ای در استان خوزستان منجر به تاخیر در تاریخ کاشت مطلوب گندم و کاهش عملکرد می­گردد. این تاخیر خسارت ناشی از افزایش درجه حرارت و تنش گرمایی انتهای دوره را افزایش می­ده.مواد و روش‌ها: در این تحقیق دو خزانه بین­المللی از مرکز بین­المللی اصلاح ذرت و گندم (CIMMYT) در برگیرنده 32 (6th WYCYT) و 50 (1st CWYT) ژنوتیپ در دو تکرار بررسی و ارزیابی گردید. هر خزانه دارای دو تکرار بود که یک تکرار آن در تاریخ کاشت مطلوب (14 آذر 1397) و تکرار دیگر در تاریخ کاشت تاخیری (17 بهمن 1397) در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی­آباد کشت گردید. خزانه­ها در قالب طرح آلفا لاتیس پیاده شدند. صفات مورد ارزیابی جهت مقایسه میانگین تیمار­ها شامل عملکرد در دو تاریخ کشت نرمال و تاخیری و همچنین شاخص حساسیت به تنش (SSI) بود. همچنین به منظور بررسی رابطه و محاسبه ضریب همبستگی صفات با SSI، علاوه بر عملکرد در دو تاریخ کاشت نرمال و تاخیری، صفات تعداد روز از کاشت تا ظهور سنبله، ارتفاع بوته، وزن هزار دانه و تعداد روز از کاشت تا رسیدگی فیزیولوژیک در تاریخ کاشت نرمال و همچنین همین صفات در تاریخ کاشت تاخیری مورد بررسی قرار گرفتند.یافته‌ها: ارزیابی و انتخاب ژنوتیپ­های در شرایط تاریخ کاشت تاخیری در مقایسه با تاریخ کاشت نرمال در دو خزانه دریافت شده از CIMMYT، منجر به شناسایی شش لاین در خزانه 1st CWYT شد که هم شاخص حساسیت به تنش کوچکتر نسبت به شاهد داشتند و هم 2 تا 14 درصد عملکرد بیشتر از شاهد مهرگان در تاریخ کاشت تاخیری داشتند. در خزانه 6th WYCYT هیچ­کدام از لاین­ها اختلاف شاخص حساسیت به تنش معنی­داری با شاهد نداشتند، اما 11 لاین حدود 1 تا 9 درصد عملکرد بیشتری نسبت به شاهد داشتند و حساسیت آن‌ها به تنش کمتر از 1 بود. نتایج نشان دادکه بین شاخص حساسیت به تنش و سایر صفات ثبت شده، در تاریخ کاشت تاخیری رابطه معنی­دار منفی بین عملکرد لاین­ها و شاخص حساسیت به تنش و در تاریخ کاشت مطلوب رابطه مثبت معنی­دار بین شاخص حساسیت به تنش و عملکرد لاین­ها وجود داشت. پایدارترین ضرائب همبستگی بین SSI و عملکرد در هر دو تاریخ کاشت مشاهده شد. در تاریخ کاشت نرمال بجز ضریب همبستگی ژنتیکی خزانه1st CWYT، بقیه ضرائب بین عملکرد و شاخص حساسیت به تنش مثبت و بسیار معنی­دار بودند، اما در تاریخ کاشت نرمال، رابطه بینSSI  و عملکرد در تاریخ کاشت تاخیری یک رابطه معکوس و بسیار معنی­دار داشت. به عبارت دیگر، ژنوتیپ‌هایی که در تاریخ کاشت نرمال عملکرد دانه بیشتری تولید می‌کنند، به دلیل شاخص حساسیت بیشتر به تنش، در تاریخ کاشت‌های تاخیری پاسخگوی خوبی نخواهند بود. بر عکس، در تاریخ­های کاشت تاخیری ژنوتیپ­های متفاوت قدرت تولید بیشتری نسبت به شاهد داشته است و عملکرد دانه بالاتر و شاخص حساسیت به تنش کمتری داشتند. در نتیجه لاین­های شماره 604، 605، 611، 622، 623، 625، 629 و 630 در خزانه  1st CWYTو لاین­های شماره 3، 7، 26 و 27 در خزانه  6th WYCYTبرای تاریخ­های کشت تاخیری استان خوزستان و مقابله با تنش گرمای انتهای دوره مناسب می­باشند.نتیجه‌گیری: برای غربال‌گری ژنوتیپ‌های گندم از نظر کاشت تاخیری و انتخاب پایدار در برنامه اصلاحی ملی گندم در منطقه گرم و خشک، استفاده از شاخص حساسیت به تنش اکیدا پیشنهاد می‌شود.