فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: تنش خشکی، یکی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید محصولات کشاورزی است. شاخص‌های کمّی متعددی برای ارزیابی تحمل گیاهان به خشکی ارائه شده است. این شاخص‌ها که عملکرد گیاه را در شرایط تنش و بدون تنش مقایسه می‌کنند، ابزاری ارزشمند برای انتخاب گیاهان متحمل به تنش خشکی هستند. با توجه به شرایط اقلیمی منطقه دشتستان، استان بوشهر و وقوع خشکسالی‌های مکرر، این پژوهش به منظور ارزیابی  عملکرد ارقام گندم از نظر تحمل به خشکی در این منطقه انجام شد.مواد و روش‌ها: هشت رقم  گندم در منطقه دشتستان استان بوشهر با استفاده از شاخص‌های تحمل به تنش خشکی مطالعه شدند. آزمایش‌ در دو زمین مجاور یکدیگر،  تحت دو شرایط آبیاری و اعمال تنش 50 درصد، هر کدام در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در سال زراعی 1403-1402 اجرا شد. صفت عملکرد دانه در بوته، مطابق روش استاندارد اندازه‌گیری شد. پس از تأیید نرمال بودن توزیع داده‌ها با آزمون کولموگروف-اسمیرنوف، تحلیل واریانس به کمک نرم‌افزار (9.4) SAS انجام شد. برای انجام تجزیه همبستگی، تجزیه به عامل‌ها و رسم نمودار پراکنش ارقام، از نرم‌افزار R استفاده شد. تحلیل بای‌پلات نیز بر اساس نتایج تجزیه به مؤلفه‌های اصلی انجام شد.یافته‌ها: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که وقوع تنش خشکی موجب کاهش عملکرد دانه در بوته همه ارقام شد. ارقام چمران (29/18 گرم در بوته) و مهرگان (96/17 گرم در بوته) در شرایط آبیاری کامل و کوهدشت (90/11 گرم در بوته) و آفتاب (70/8 گرم در بوته) در شرایط تنش خشکی بیشترین عملکرد را داشتند. شاخص‌های مختلف تحمل به خشکی TOL، MP، HM، STI، YI، GMP، SSI، YSI و RSI برای ارزیابی تحمل ارقام استفاده شدند. ضرائب همبستگی بین YP و شاخص‌های TOL،MP ، GMP، HM، STI از نظر آماری معنی‌دار بود. همچنین بین YS و TOL و SSI همبستگی منفی مشاهده شد. نمودار سه بُعدی بر اساس شاخص‌های مورد مطالعه نشان داد که ارقام کریم، دهدشت و ساورز برای کشت در منطقه دشتستان بوشهر مناسب نیستند. رقم کوهدشت در ناحیه C و مجاور ناحیه A  نمودار قرار گرفت، بنابراین متحمل به تنش و در شرایط آبی نیز عملکرد مناسبی دارد. با تجزبه به مؤلفه‌های اصلی شاخص‌های تنش، دو مؤلفه توانستند در مجموع 80/99 درصد تغییرات را تبیین کنند. این دو مؤلفه سازگاری عملکردی به شرایط تنش و آبیاری نامگذاری شدند. نمودار بای‌پلات شاخص‌های تحمل به تنش، نشان داد که رقم کریم در مجاورت بردار SSI   قرار گرفت و یکبار دیگر حساسیت این رقم به تنش خشکی را تأیید کرد.  همچنین همبستگی بین عملکرد در محیط دارای تنش خشکی و شاخص­های HM, RSI و YI نشان می‌دهد که شاخص‌های عملکردی، هارمونیک و تنش نسبی را می‌توان برای انتخاب ارقام در شرایط تنش در نظر گرفت.نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد که تنش خشکی عملکرد همه ارقام گندم را کاهش داد. ارقام چمران و مهرگان در شرایط کشت آبی و کوهدشت و آفتاب در شرایط تنش خشکی مختلف بهترین عملکرد را در مقایسه با بقیه داشتند. شاخص‌های TOL، MP، GMP، HM، STI با عملکرد در شرایط آبیاری همبستگی داشتند. شاخص‌های  TOL و SSI با عملکرد در شرایط تنش همبستگی منفی داشتند. بدلیل حساسیت به تنش خشکی، ارقام کریم، دهدشت و ساورز برای کشت در دشتستان بوشهر مناسب نیستند. شاخص‌های عملکردی، هارمونیک و تنش نسبی برای انتخاب ارقام متحمل به تنش خشکی توصیه شدند.