فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از انگاره‌های مسلط در تاریخ‌نگاری ایران، وابسته دانستن ولایتعهدی محمد‌میرزا به عهدنامه‌ی ترکمانچای است. مطابق این دیدگاه، چون روس‌ها در عهدنامه‌ی ترکمانچای سلطنت را در خاندان عباس میرزا تضمین کرده بودند، ازاین‌رو با مرگ عباس میرزا، فتحعلی شاه زیر فشار روس‌ها و الزامات عهدنامه‌ی ترکمانچای مجبور شد که حقوق فرزندان خود را نادیده بگیرد و فرزند عباس میرزا و نوه‌ی خود، محمد‌میرزا را به ولایتعهدی برگزیند.مقاله‌ی حاضر با روش توصیفی-تبیینی و با رهیافتی انتقادی، در صدد بازاندیشی و به چالش کشیدن این دیدگاه رایج و مسلط در تاریخ‌نگاری معاصر است پرسش اصلی پژوهش این است که آیا عهدنامه‌ی ترکمانچای، آن‌گونه که در اکثر پژوهش‌های تاریخی بازتاب یافته، نقش اصلی در ولایتعهدی محمد‌میرزا ایفا نموده است؟ در پاسخ به این پرسش، پس از بازخوانی تاریخ‌نگاری‌های موجود، نگارنده با تحلیل فصل هفتم عهدنامه‌ی ترکمانچای نشان می‌دهد که این فصل، از نظر حقوقی برای روسیه، حقِ دخالت در جانشینی محمدمیرزا قائل نشده است. همچنین، بررسی واکنش روس‌ها پس از درگذشت عباس میرزا و روند انتخاب محمد‌میرزا به ولایتعهدی، مؤید این نکته است که واکنش روسیه پس از مرگ عباس میرزا، نه تنها فوری و تهدیدآمیز نبود، بلکه عملاً در امتداد سیاست‌های فتحعلی‌شاه بود. این مقاله با ارائه شواهد تاریخی و تحلیلی نو از فصل هفتم عهدنامه‌ی ترکمانچای، در تلاش است این کلان روایت رایج را به نقد بکشد و دیدگاهی متفاوت در مورد ولایتعهدی محمد‌میرزا ارائه ‌دهد.کلیدواژه‌ها: ولایتعهدی، محمد میرزا، فتحعلی شاه، عباس میرزا، عهدنامه‌ی ترکمانچای، روسیه