فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

انقلاب مشروطه ایران (۱۲۸۵ ه.ش) نه تنها ساختار سیاسی، بلکه عرصه اجتماعی و نهادهای مدنی کشور را دگرگون ساخت. در این میان، «انجمن‏ها» به عنوان پدیده‏ای نوظهور و برآمده از فضای نسبتاً آزاد پس از مشروطه، به کانونی برای مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خود تبدیل شدند. در منطقه پیشرو و راهبردی گیلان، که دروازه ارتباطی با اروپا و قفقاز بود، انجمن‏های ایالتی و ولایتی به عنوان نهادهای رسمی و قانونی محلی شکل گرفتند.اگرچه مطالعات پیشین به طور کلی به نقش انجمن‏ها در دوره مشروطه پرداخته‏اند، و حتی برخی به معرفی انجمن‏های گیلان اشاره کرده‏اند، اما خلأ پژوهشی جدی در مورد کارکردهای اجتماعیِ خاص این نهادهای محلی در گیلان احساس می‏شود. این پژوهش با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، و با استفاده از مطالعه روزنامه‏های دوره مشروطه و منابع کتابخانه‏ای، در پی پاسخ به این پرسش است که انجمن‏های ایالتی و ولایتی گیلان چه کارکردهای اجتماعی داشتند و این فعالیت‏ها چگونه بر ساختار اجتماعی منطقه تأثیر گذاشتند؟ یافته‏ها نشان می‏دهد این انجمن‏ها در چهار حوزه اصلی فعالیت داشتند: امنیت‏سازی (مدیریت جنبش دهقانی، نظارت بر ادارات، و تأمین امنیت اتباع خارجی)؛ عدالت‏خواهی (استفاده از اختیارات قضایی برای لغو رسوم ظالمانه و رسیدگی به شکایات)؛ تحولات بهداشتی-آموزشی (تأسیس انجمن حفظ‏الصحه، بیمارستان، و مدارس جدید)؛ و بسیج سیاسی (سازماندهی نیروها و جمع‏آوری اعانه برای فتح تهران). این انجمن‏ها با وجود چالش‏هایی مانند وابستگی به مرکز و اختلافات داخلی، نقش مهمی در تحولات اجتماعی گیلان ایفا کردند و الگویی بومی برای حکمرانی محلی مشارکتی ارائه دادند.کلیدواژه‏‌ها: گیلان، مشروطیت، انجمن‏های ایالتی و ولایتی، کارکردهای اجتماعی، حکمرانی محلی