فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شاهنامه حاوی کلمات، تعابیر و ساخت­ های تک­آمدی است که دریافت و تحلیل آن‌ها عموماً آسان نیست و پژوهشگران را به‌سوی حدس و گمان، و گاه تخیّل و ذوق­ ورزی، و نتیجتاً خوانش ­های متفاوت و ضدّ و نقیض سوق داده‌است. یکی از این تک ­آمدها در شاهنامه ، عبارت «داستان را» است که تاکنون همگان معنای «مثلاً، برای نمونه، از سر کنایه» از آن برداشت کرده ­اند. شواهد موجود از این ساخت در شاهنامه ، در کنار تعبیرات و ساختارهای دیگر در این اثر و سایر متون فارسی، همچون «خود»، «همه» و «فی­ المثل» حاکی از معنایی متفاوت هستند که تاکنون هیچ ­یک از فرهنگ ­ها بدان عنایتی نداشته­ اند. این معنا «حتّی» است که در متون متقدّم زبان فارسی، لفظ آن بسیار نادر و شاذّ کاربرد داشته و به‌جای آن از همین کلمات و تعبیراتی که در بالا آمدند، استفاده شده‌است. در این نوشتار، با ارائۀ نمونه ­هایی از شاهنامه و متون فارسی تا قرن هشتم هجری قمری نشان داده خواهد شد که این کلمات و ساختار­ها در کنار معانی اصلی و پرکاربردتر خود، در بیان معنای «حتّی» نیز به کار رفته­ اند. ازآنجاکه معانی شناخته ­شدۀ واژۀ «داستان» و کاربردهای حرف اضافۀ «را» در زبان فارسی و پیشینۀ آن، تأثیری در دریافت صحیح «داستان را» در شاهنامه ندارد، همچنان این پرسش بی ­پاسخ می­ ماند که آیا «داستان­ را» در معنای «حتّی» برساختۀ فردوسی است یا حاصل تحوّل طبیعی معنایی این ساختار است که به فردوسی رسیده‌است؟