فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ولایت خمسه با مرکزیت زنجان از اهمیت و جایگاه مهمی در دورۀ قاجار برخوردار بود و غالبا حاکمان برجسته‌ای به این منطقه فرستاده می‌شدند. در اوایل دورۀ قاجار، شاهزاده عبدالله دارا با احداث بناهای جدید، کارنامۀ نسبتا قابل قبولی بر جای گذاشت. در عصر ناصری و مظفری، به ترتیب احتشام‌السلطنه و وزیرهمایون به حکمرانی زنجان رسیدند که بر اساس اسناد، روزنامه‌ها و کتب خاطرات، عملکردشان نسبت به بیشتر حاکمان منطقه، مورد توجه و تحسین قرار گرفت. با توجه به ساختار و وضعیت جامعۀ زنجان، مشکلات و نیازهای حکومتی مانند قدرت و نفوذ خاندان‌های مهم، ناامنی و بی‌ثباتی و بحران غلات از مسائل همیشگی حاکمان و مردم بود. بنابراین با بررسی و تطبیق عملکرد و موانع حاکمان مورد نظر، به این سئوال می‌پردازیم که رویکرد احتشام‌السلطنه و وزیرهمایون در مقابل شاخص‌های برشمرده چگونه بود؟ و به چه سرانجامی رسید؟ به‌نظر می‌رسد با توجه به استبداد دورۀ ناصری، تلاش احتشام‌السلطنه بر نزدیکی به گروه-های سنتی، تغییر و گسترش بافت شهری و رونق صنایع محلی قرار گرفت. در مقابل وزیرهمایون، ضمن نزدیکی به گروه‌های تجددگرا، با ایجاد نهادهای آموزشی جدید، به دفع اشرار و مهار بحران غلات پرداخت. اقدامات وزیرهمایون با عنایت به قدرت گروه‌های سنتی، با موفقیت نسبی همراه بود و به‌جز فرهنگ روزنامه و کتابخوانی، از بین رفت؛ اما تلاش احتشام‌السلطنه در ایجاد فضاهای شهری و رونق صنایع محلی تا به امروز باقی مانده است. مقالۀ حاضر با گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای، اسنادی و بهره‌مندی از منابع اصیلی مانند روزنامه، به شیوه توصیفی-تبیینی به موضوع پرداخته است. کلیدواژه‌‏ها: احتشام‌‏السلطنه، وزیرهمایون، نهادهای جدید، متنفذان، اشرار، نان.