فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تحلیل علل زوال و سقوط حکومت‏های پیشین همواره موردتوجه مورخان هر دوره بوده است. بررسی دیدگاه این مورخان در این زمینه خود می‏تواند بازتاب‏دهندۀ تلقی نظام حاکم در آن دوره نسبت به حکومت پیشین باشد. تاریخ‏نگاری دورۀ ایلخانی باتوجه‏به ظهور بزرگ‏ترین مورخان فارسی‏نویس در این زمان نمونۀ برجسته‏ای برای تحلیل این موضوع است. بااین‏وصف، این مقاله، که با روشی توصیفی ـ تحلیلی و برمبنای شیوۀ گردآوری اطلاعات کتاب‏خانه‏ای فراهم آمده، درصدد پاسخ به این پرسش اصلی است که مورخان عصر ایلخانی علل سقوط خوارزمشاهیان را با چه رویکرد و نگرشی موردبررسی قرار داده‏اند؟ یافته‏های این پژوهش، که براساس تحلیل محتوای متون تاریخ‏نگاری مورخانی چون عطاملک جوینی، خواجه رشیدالدین فضل‏الله همدانی، حمدالله مستوفی، وصاف شیرازی، و شهاب‏الدین نسوی انجام گرفته است، نشان می‏دهد مورخان عصر ایلخانی سقوط خوارزمشاهیان را صرفاً درنتیجۀ حملۀ مغولان تلقی نکرده و عناصر کلی و عامی چون تقدیر و مشیت الهی، عوامل انسانی، و علل داخلی و مرزی را در سقوط حکومت خوارزمشاهیان مؤثر شمرده‏اند، هرچند هرکدام از این مورخان بر مواردی بیش‏تر پای فشرده‏اند.