نقد و بررسی کتاب «ارزیابی الگوهای سیاست خارجی ایران بین دو انقلاب» با معرفی سیاست خارجی ملهم از جامعه‌شناسی تاریخی

نویسندگان

1 دانشیار روابط بین‌الملل دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)

2 گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

doi
10.30487/rwab.2025.2051571.1639
چکیده

با ورود جامعه‌شناسی تاریخی به روابط بین‌الملل و «چند متغیره شدنِ» تحلیل رویدادها، برداشت‌هایی که دولت را به عنوان کنشگر یکپارچه‌ای در نظر می‌گرفتند که متغیرهای سیستمی، رفتار آن را مشخص می‌کرد، مورد تردید قرار گرفت؛ چرا که این نظریات به روندهای تاریخی‌ای که دولت‌ها در سطح نظام به کنش/ واکنش می‌پردازند را توضیح نمی‌دادند. در همین ارتباط، کتاب «بررسی الگوهای سیاست خارجی ایران بین دو انقلاب: از انقلاب مشروطه تا کودتای 28 مرداد» به تالیف روح الله اسلامی، از منظر اندیشه سیاسی و دیالکتیک آرمان‌گرایی و واقع‌گرایی به بررسی الگوهای سیاست خارجی ایران پرداخته است. هدف پژوهش حاضر نقد و تحلیل ابعاد نظری، روش‌شناختی، محتوایی و تاریخی اثر و در نهایت معرفی ایده جایگزین است. سوال اصلی این است که برای تحلیل سیاست خارجی ایران در یک فرایند تاریخی، کارآمدترین روش تحلیل کدام است؟ به نظر می‌رسد اتکا به جریان‌هایی با هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی اثبات‌گرا و آرمان‌گرا منجر به ذات‌گرایی در تحلیل رخدادهای اجتماعی- سیاسی خواهد شد. بر همین اساس، رویکردهایی‌ که بر روش همروی و ترکیبی و در نظر گرفتن متغیرهای گوناگون در روند تاریخی تاکید دارند، راه‌حلی برای رفع کاستی‌های جریان‌های اصلی است. بر اساس نتیجه‌گیری، نوآوری کتاب این است که یا استفاده از مولفه‌های اندیشه سیاسی ایران باستان به تحلیل سیاست خارجی ایران پرداخته است اما با اتکا به دو روش تحقیق واقع‌گرایی و سازه‌انگاری، به علت دارا بودن نقصی که یاد شد، نتوانسته است زوایای مختلف سیاست خارجی ایران را تحلیل کند. روش‌ تحقیق نیز استفاده از تحلیل کیفی و تاریخی است.