فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در این مقاله، اندیشه ها و آرای دو تن از صاحب نظران برجسته عهد قاجار که در ارائۀ مفاهیم جمعیت‌شناختی در ایران پیشگام بوده اند، بررسی شده است. نخستین آنها، عبدالغفارخان نجم الدوله، از ریاضی دانان، منجمان و مؤلفان طراز اول آن عصر است. وی اولین سرشماری شهر تهران را در سال ۱۲۸۴ قمری / ۱۸۶۷ م طراحی و به کمک ۸ تن از شاگردان مبرزش در دارالفنون به مرحله اجرا درآورد. وی برای نخستین بار علم آمار و بعضی از مفاهیم آماری (مثلاً میانگین) را به ایرانیان عرضه نمود. وی اولین کسی است که بحث دربارۀ مسائل مربوط به جمعیت را که در ایران آن زمان مطلقاً مورد توجه نبود آغاز کرد و نظریۀ معروف مالتوس را در مورد خطرات بالقوۀ افزایش بی رویۀ جمعیت مطرح نمود. وی ترسیم کنندۀ نقشۀ بسیار جامعی از تهران و چندین شهر دیگر، تنظیم کنندۀ جداول تطبیق سالهای قمری و میلادی برای ۱۴۰۰ سال قمری و ۲۰۴۲ سال میلادی و کسی است که تقویم رسمی سالیانۀ ایران را برای ۵۷ سال محاسبه و منتشر کرد.  دومین صاحب نظر پیشرو، ابوطالب زنجانی - از معاصران نجم الدوله - است. وی مترجم کتاب طهارة الاعراق اثر معروف ابن مسکویه (متوفی در ۴۲۱ قمری) است که در آن نظریه ای مشابه نظریۀ مالتوس ارائه شده است. وی ضمن حواشی و تعلیقات خود بر کتاب مزبور، از بعضی مسائل مربوط به جمعیت از جمله ظرفیت محدود کرۀ زمین برای ازدیاد نفوس، طول عمر متوسط بسیار کوتاه ایرانیان در آن زمان که موجب کاهش محسوس جمعیت شده بود و در مقابل، از تلاشهای پیگیر کشورهای اروپایی برای تأمین بهداشت و افزایش طول عمر مردم یاد کرده است.