فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از دوره های درخشان شعر پایداری فارسی عصر مشروطه است؛ زیرا شاعران از ابزار شعر به بهترین نحو در تنویر افکار مردم و بیان حقوق اولیه ای که قرن ها از آن محروم بودند استفاده کردند. یکی از روشهای تاثیرگذار، شیوه طنز است. در این روش، تلخی نقد حکومت و انتقادهای اجتماعی با شیرینی حاصل از شوخ‌طبعی گرفته می شود. از دیرباز استعاره تهکمیه از مرسوم ترین شگردهای طنزهای اجتماعی بود، در دوره اخیر، تحت تأثیر ادبیات فرنگی، آیرونی نیز بر آن افزوده‌شد. در این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی کارکرد طنز خصوصا استفاده از استعاره تهکمیه در شعر پایداری مشروطه با تکیه بر اشعار فرخی‌یزدی و عارف قزوینی بررسی شده‌است. نتایج به‌دست آمده نشان می دهد شاعران در پنج محور: نقد دولتمردان اعم از شاه و وزیر و وکیل؛ نبود آزادی بیان، آزادی های فردی و اجتماعی؛ ظلم و ستم حکام بر کشور و ملت؛ تقبیح دخالت های بیگانگان مشخصا روسیه و انگلستان؛ برجسته‌سازی جهل و غفلت و بی سوادی مردم با زبان شیرین طنز، فرمانروایانی را که خدایان خودساخته بودند به سخره گرفته اند. کارکرد استعاره تهکمیه نوعی راه گریز شاعر از عواقب نقدهای تند و تیز ارباب قدرت به شمار می رود؛ زیرا می توان آن را به شوخی و مطایبه هم تفسیر کرد. نتیجه پژوهش نشان می دهد نقد طبقه حاکمه بیشتر در قالب آیرونی پژواک دارد و بازتاب ستم آنان بر مردم در شگرد تهکم و تقابل بیان شده است. ضمن اینکه موضوعاتی مانند انتقاد از دخالت بیگانگان در شکل طنز کلامی یا تهکم تعبیری جلوه نموده است.