بررسی تأثیر متقابل پوشش سنتی اقوام بلوچ و معماری بومی در منطقه سرحد و مکران
نویسندگان
1
2 استاد
doi
10.82459/jsps.2025.1211150چکیده
تحقیق حاضر به بررسی متقابل ساختار معماری بومی ایرانی در منطقۀ سیستان سرحد و مکران و پوشش سنتی اقوام بومی آن و تأثیر متقابل آنها در طول تاریخ میپردازد. در معماری بومی سیستان، تزئینات بخشی از هویت بنا را شکل میدهد. این نقش در پوشاک نیز پررنگ است؛ بهویژه در سوزندوزیهای زنان بلوچ. نمای خانهها با آجرهای نقشدار و طاقچههای تزیینشده زینت مییابد، و در لباسها، تزیینات روی یقه، سرآستین و حاشیه پیراهنها دیده میشود. این تزئینات صرفاً جنبه زیبایی ندارند؛ بلکه حامل مفاهیم فرهنگی، نمادهای بومی و گاه نشانهای از موقعیت اجتماعی فرد هستند . در معماری، فضاها بهصورت هدفمند طراحی میشوند؛ ورودی، اندرونی، مطبخ، بادگیر و دیگر بخشها، هر کدام ساختاری مستقل و جایگاهی خاص دارند. در پوشاک سنتی نیز این ترکیببندی بهچشم میخورد. بخشهایی چون یقه، آستین، سینه و دامن، هر کدام با نقوش و دوختهای ویژه، نقش خود را در ساختار لباس ایفا میکنند. در واقع، همان سلسلهمراتبی که در فضای معماری وجود دارد، در طراحی لباس نیز دیده میشود. در این پژوهش با استناد به منابع کتابخانهای و علمی و روش تفسیری و تحلیلی، به نمادشناسی عناصر هندسی در هنر سوزندوزی بلوچ و ارتباط آن با معماری بومی پرداختهشده است. هدف تحقیق، تاثیر متقابل مبانی ساختار معماری بومی سیستان بر پوشش سنتی اقوام بومی است. با توجه به هدف مذکور، جایگاه چهار عامل اساسی «جغرافیا، فرهنگ، معماری و تاریخ» در پدیدارشدن انواع پوشاک سنتی سیستان و تأثیر آن بر الگوهای ساختاری و معماری بناهای تاریخی باقی ماندۀ آن خطه، بررسی قرارگرفته است. نتایج تحقیق نشان میدهد مهمترین مولفه موثر بر فرم، بافت و طراحی معماری پوشاک سنتی سیستانوبلوچستان برحسب الویت و بهترتیب، جغرافیای طبیعی و فرهنگ است. جغرافیای فرهنگی و معماری تاریخی نیز پس از دو عامل نخست، بهترتیب در چگونگی شکلگیری معماری و پوشش اقوام مؤثر بودهاند. نقش تزیین در زیباییآفرینی هنر معماری مردمان بلوچ که غالباً با تزیینات ظریف تری آمیختهشده است. هنر معماری و سوزندوزی که آفریده دست مردمانی است، بهدلیل پیوند نزدیک با طبیعت، آن را حرمت نهاده و با الهام از آن، کالبدی اینچنینی ساده و درعینحال پیچیده، با حداکثر کارایی و زیبایی، برای زندگی خود خلق کردهاند.سوزندوزی زنان بلوچ و تزیینات معماری در بناهای مسکونی، دو تجلی از یک نگاه وحدتگرای فرهنگی هستند که با مصالح ساده، ولی نگاهی پیچیده و عمیق، روح منطقه را در کالبد اثر دمیدهاند.
