فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در مکتب نقد فرمالیسم جادوی مجاورت یکی از شگردهایی است که در القای معنی و شکل‌دهی موسیقی کلام نقش برجسته ‌ ای دارد. این مقوله در حوزۀ فرم شعر بررسی می‌شود و از انواع برجسته‌سازی، زیرمجموعۀ قاعده‌افزایی است. بنابراین برای یافتن آن باید به انواع توازن پرداخت؛ یعنی توازن آوایی، واژگانی و نحوی. توازن آوایی شامل عروض و انواع تکرارها در قالب واج و واژه است و بدین منظور باید به بررسی واج‌آرایی و تکرار پرداخت. توازن واژگانی که از مصداق‌های آن قافیه، انواع جناس، تسجیع، ترصیع و موازنه است. توازن نحوی تکرار الگوهای نحوی زبان است که از شیوه‌های اثرگذار در برجسته‌سازی زبان بوده و شامل اعداد، تنسیق‌الصفات، قلب و لف ونشر است. توازن به این دلیل که از همنشینی و تکرار واج به وجود می‌آیند، موجب موسیقایی شدن کلام شده و بر تأثیر آن می‌افزایند. در پژوهش حاضر، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با ارائۀ برجسته‌ترین نمونه‌ها جادوی مجاورت را به مثابه یکی از تمهیدات فرمالیستی در غزل‌های حسین منزوی بررسی کرده‌ایم. می‌توان گفت جلوه‌های جادوی مجاورت در غزل‌های این شاعر با توجه به تقسیم‌بندی کورش صفوی در زیرمجموعۀ توازن آوایی قابل ذکر است و منزوی از این طریق بر غنا و تأثیرگذاری غزل خود افزوده است. نتیجه اینکه از انواع توازن واژگانی، جناس اشتقاق، جناس زاید و جناس اختلافی بیشترین بسامد را به خود اختصاص داده‌اند. منزوی با به‌کاربردن قوافی طولانی و هماهنگ که از نوع توازن واژگانی است، در زمینۀ جادوی مجاورت هنرنمایی چشمگیری کرده است. در اشعار وی توازن نحوی که در بردارندۀ صنایعی مانند اِعداد، تنسیق ‌ الصفات، قلب و لف‌ونشر است نیز شاهدمثال‌های هم‌نوایی به دست آمد.