مطالعۀ تطبیقی متن و تصویر در روایت خسرو و شیرین بر اساس ریختشناسی ولادیمیر پراپ
نویسندگان
1 گروه هنر، مرکز تحقیقات افقهای نوین در معماری و شهرسازی، واحد نجفآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجفآباد، ایران.
2 گروه هنر، مرکز تحقیقات افقهای نوین در معماری و شهرسازی، واحد نجفآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجفآباد، ایران.
3 گروه نقاشی، دانشگاه سپهر دانش معاصر، اصفهان، ايران.
doi
10.71594/lyriclit.2025.1208273چکیده
ریختشناسی از مباحث اساسی در نقد ادبی است که به بررسی ساختار درونی داستانها و کشف کنشها و خویشکاریهای موجود در داستان میپردازد. پراپ نخستین بار به ریختشناسی داستانها پرداخت و قصههای عامیانۀ روس را بر این مبنا تجزیه و تحلیل کرد. او روایت را به عملکردها و شخصیتهای متفاوت تقسیم کرد. این شاخصهها را ميتوان در روایتهای ایرانی نیز مشاهده کرد. با توجه به همگامی ادبیات با نگارگری ایرانی، الگوی ریختشناسی پراپ در نگارههای ایرانی نیز قابلیت شناسایی و بررسی دارد. پژوهش حاضر به هدف شناسایی و تطبيق داستان و نگارههای روایت خسرو و شیرین براساس الگوی ریختشناسی پراپ و در پاسخ به این پرسشهاست که کدام یک از عملکردها و شخصیتهای ارائه شده در الگوی ریختشناسی پراپ در نگارهها و روایت خسرو و شیرین مشاهده میشود؟ بر اساس الگوی ریختشناسی پراپ متن و نگارههای روایت خسرو و شیرین چه شباهتها و تفاوتهایی با هم دارند؟ روش انجام پژوهش توصیفی–تحلیلی و شیوۀ جمعآوری اطلاعات به صورت کتابخانهای است. به همین منظور 12 تصویر بر اساس سير داستان خسرو و شیرین از مکتب هرات انتخاب و بر اساس متن داستان با نظریۀ پراپ مطابقت داده شدند. نتایج به دست آمده نشان میدهد 30 عملکرد از الگوی ارائه شدۀ پراپ در روایت و 19 عملکرد در نگارههای خسرو و شیرین دیده میشود. همۀ انواع شخصیتها در نگارهها قابل شناسایی است كه برخی دارای چندین عملکرد هستند. همچنین انواع وضعیتها، گرهافکنیها و موانعی که باعث کشش و جذابیت داستان شده است در نگارهها نیز وجود دارد.
