تحلیل حرکتهای روایی منظومۀ دِوَلرانی و خضرخان اثر امیرخسرو دهلوی
نویسندگان
1 گروه فارسی، دانشگاه ملی اردو مولانا آزاد، لکهنو، هندوستان.
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد نجفآباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجفآباد، ایران.
doi
10.71594/lyriclit.2025.1217825چکیده
ابوالحسن امیرخسرو دهلوی شاعر و عارف نامدار پارسیزبان هندوستان در سال 651 ق. در هند زاده شد و به سال 725 ق. در دهلی درگذشت. اهمیت امیرخسرو در ادبیات فارسی بیشتر بدان سبب است که وی نخستین پیرو خمسهسرایی نظامی گنجوی است و به بهترین نحو از عهدۀ این پیروی برآمده است. گرچه موضوع داستانهای خمسۀ امیرخسرو نیز به تقلید از نظامی انتخاب شده است، اما در میان مثنویهای وی «دولرانی و خضرخان» موضوعی خاص دارد و حکایت عشقی واقعی و تاریخی است که از نظر ساختار و محتوا با دیگر داستانهای وی متفاوت است. ساختار بيان يك كليت است؛ يعني اجزای آن داراي هماهنگي و همبستگيِ دروني هستند. در تحليل نهايي، عناصر يك ساختار، ديگر زندگي و تكامل مستقلي ندارند؛ آنها چون درون ساخت يا نظام قرار گرفتهاند، كاركردهاي تازهاي مييابند كه اين كاركردها تابع قواعد و قوانيني هستند كه الگوي ساختاري اثر را نيز تعيين ميكنند. ما در این نوشته در پی آن بودیم تا با آموزههای تحلیل ساختار و محتوا به بررسی این منظومه بپردازیم. نتیجه اینکه پایان این قصه، با خویشکاریهای پایانی پراپ تفاوت زیادی را نشان میدهد؛ نوع روایت امیرخسرو دهلوی خاتمۀ قابل تأملی دارد که برخلاف روایتهای مورد بررسی پراپ داستان با ازدواج، پایان خوش و دریافت پاداش به پایان نمیرسد. پایان داستان نه تنها مرگ جسمانی، بلکه مرگ آرمان عشق، اخلاق و انسانیت در برابر قدرت است و این نقطۀ بزرگ تفارق قصه با زندگی واقعی است.
