گفتمان «توسعه» در اندیشه نخبگان سیاسی ایران: تقاطع هویت ملی و الگوهای جهانی
نویسندگان
1 گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری، مسائل ایران، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
3 گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
doi
چکیده
پژوهش حاضر با هدف واکاوی گفتمان توسعه در اندیشه نخبگان سیاسی ایران و تحلیل تقاطع آن با دو مؤلفه هویت ملی و الگوهای جهانی طراحی شده است. در این راستا، برنامههای توسعه به عنوان اسناد بالادستی و تجلّیگاه اندیشه حاکم بر فرآیند توسعه ایران، مورد مطالعه موردی قرار گرفتهاند. این مطالعه با روش کیفی و رویکرد توصیفی- تحلیلی و با بهرهگیری از چارچوب نظری تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف انجام شده است. دادههای پژوهش از طریق تحلیل محتوای کیفی متن برنامههای مذکور و همچنین مصاحبههای نیمهساختاریافته عمیق با 50 نفر از نخبگان سیاسی مشارکتکننده در فرآیند تدوین، تصویب یا اجرای این برنامهها گردآوری شده است. یافتهها نشان میدهد که گفتمان توسعه در اندیشه نخبگان سیاسی ایران در یک میدان تنشزا میان دو جریان اصلی شکل گرفته است: جریان نخست که بر «الگوهای جهانی توسعه» با محوریت مفاهیمی چون اقتصاد بازار، جذب سرمایه خارجی، ادغام در اقتصاد جهانی و شاخصهای کمّی توسعه پایدار تأکید دارد، و جریان دوم که بر «هویت ملی توسعه» با تأکید بر مولفههایی چون اقتصاد مقاومتی، استقلال، عدالتمحوری، فرهنگ و ارزشهای اسلامی- ایرانی پای میفشارد. این تقابل و تعامل، منجربه شکلگیری گفتمان «توسعه ترکیبی» یا «توسعه بومیشده»ای شده است که در عین پذیرش صوری برخی مؤلفههای جهانی، در عمل با مقاومتها و بازتفسیرهای هویتی مواجه میگردد. نتایج پژوهش حاکی از وجود نوعی «اسکیزوفرنی گفتمانی» در اسناد توسعه و گفتار نخبگان است که خود را در تناقضات اجرایی و کندی مسیر تحقق اهداف توسعه کشور نشان میدهد.
