فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

حجاز پیش از اسلام به دلیل موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های اقلیمی با مجموعه‌ای از محدودیت‌ها و ظرفیت‌ها در عرصه تأمین و تولید مواد غذایی مواجه بود. اقلیم گرم و خشک، کمبود بارش‌های مستمر، فقدان رودخانه‌های دائمی و گستره‌های وسیع اراضی نامساعد برای کشت، از مهم‌ترین محدودیت‌های طبیعی این منطقه به شمار می‌آمدند که پیامد آن کمبود آب، کاهش تنوع محصولات و ناپایداری رویش‌های خوراکی، به‌ویژه در نواحی بادیه‌نشین بود. در چنین شرایطی، بخش قابل‌توجهی از جمعیت بادیه‌نشین با کمبود جدی در تغذیه و وابستگی شدید به منابع محدود دامی چون شیر و خرما زیست می‌کردند. در مقابل، وجود وادی‌ها، چاه‌ها و زمین‌های حاصلخیز در مناطقی نظیر یثرب، طائف و خیبر امکان کشت و تولید محصولات کشاورزی، باغی و دامی را فراهم می‌ساخت و این نواحی را به مراکز مهم معیشتی و کشاورزی بدل کرده بود. همچنین موقعیت ممتاز مکه در مسیرهای تجاری شمال ـ جنوب، زمینه واردات و مبادله کالاهای اساسی از یمن، شام و حتی مصر را مهیا می‌کرد و تا حدودی کمبودهای غذایی را جبران می‌نمود. این پژوهش با روش تحلیل تاریخی و استناد به منابع جغرافیایی و تاریخی متقدم، نشان می‌دهد که مجموعه این شرایط جغرافیایی و اقلیمی نه‌تنها الگوی تغذیه‌ای و نوع محصولات در دسترس را تعیین می‌کرد، بلکه پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای نیز در پی داشت. از جمله می‌توان به ایجاد تفاوت‌های آشکار معیشتی میان حضرنشینان و بادیه‌نشینان، وابستگی بیشتر گروه‌های ضعیف به اشراف و تجار، و تعمیق شکاف‌های طبقاتی در جامعه حجاز اشاره کرد.