فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

گیلان در دورهٔ قاجار یکی از دروازه‌های اصلی تماس ایران با اروپا و گذرگاه نخستین تجربه‌های مدرنیتۀ ایرانی بود. گزارش‌های مأموران و سیاحان خارجی آن را خطۀ «پیشرو» دانسته‌اند، اما در واقع در پیوند با ساختار بوروکراتیک و ناکارآمد حکومت قاجار، لایه‌های فرودست جامعهٔ گیلانی در شرایطی از فقر و بی‌ثباتی زیسته‌اند. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که رعایا و طبقهٔ پایین روستایی در اواخر قاجار به یکی از تاریک‌ترین ادوار حیات اجتماعی و اقتصادی خود رسیده بودند؛ موضوعی که در سفرنامهٔ ابراهیم بیگ ، اسناد آرشیوی و گزارش‌های سیاحان اروپایی بازتاب یافته است. استمرار سلطهٔ مالکان و خوانین از دورهٔ صفوی تا قاجار، گیلان را به کانونی از شورش‌های دهقانی بدل کرد. نبود تاریخ‌نگاری محلی و فقدان مطبوعات آزاد پیش از مشروطه سبب شد بسیاری از بی‌عدالتی‌های اقتصادی و فساد اداری در روایت‌های رسمی بازتاب نیابد. در غیاب نظام پاسخ‌گو، حاکمان محلی مناصب خود را موروثی می‌دانستند و مناسبات فئودالی تحقیرآمیز را بر رعایا استوار کرده بودند؛ روحانیان نیز اغلب در کنار طبقهٔ صاحب‌قدرت قرار داشتند. حاصل‌خیزی زمین‌های گیلان منافع اقتصادی وسیعی را برای دولت قاجار، کارگزاران محلی و بازرگانان روسی ــ عمدتاً ارمنی، گرجی و یونانی ــ پدید آورد که در پی تصرف منابع منطقه بودند. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایهٔ اسناد مکتوب، به این پرسش بنیادی می‌پردازد که مردم گیلان در شکوائیه‌ها، مطبوعات و مجلس شورای ملی چه هدفی را دنبال می‌کردند و شرایط ساختاری آنان را چگونه شکل داده بود.