فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده: زندان یکی از سخت‌ترین مجازات‌هایی بود که در عصر اول و دوم عباسی برای مخالفان از هر گونه و گروهی در نظر گرفته می‌شد. گروه‌های سیاسی، عقیدتی، کارگزاران حکومتی، شورشیان و سایر گروه‌های اجتماعی و اعضای خاندان عباسی که به دلیل عدم همراهی با خلیفه و یا آنان که نسبت به منصب خلافت چشم طمع داشتند، در زمره مخالفان حکومت قلمداد می‌شدند و مورد خشم خلیفه قرار گرفته و دستگیر، زندانی، شکنجه و بسیاری هم به قتل می‌رسیدند. این مقاله از میان گروه‌های مخالف مذکور در صدد است تا به زندانیان عقیدتی بپردازد و معلوم سازد که این زندانیان چه گروه یا فرقه‌هایی بودند، دلایل زندانی‌شدن آنان چه بود، چه مجازات‌هایی در مورد آنان اعمال گردید و رفتار با این زندانیان چه تناسبی با فتاوای فقهای مذاهب مختلف اسلامی داشت. این پژوهش به شیوه توصیفی - تحلیلی و به‌صورت کتابخانه‌ای با استفاده از منابع معتبر تاریخی انجام شده است. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که زندانیان عقیدتی متشکل از اسماعیلیان، حنابله، خوارج، راوندیه، زنادقه، معتزله و... بودند. دلیل اصلی زندانی‌شدن آنان تضاد عقیدتی با حکومت عباسیان بود. این زندانیان پس از دستگیری و زندانی‌شدن، بدون رعایت حقوق انسانی آن‌ها شکنجه‌های طاقت‌فرسا متحمل شدند و تعداد زیادی از آنان به قتل رسیدند. رفتار حکومت با این زندانیان نه‌تنها تناسبی با احکام فقهی نداشت؛ بلکه در تضاد با فتاوای فقهای مذاهب مختلف اسلامی بود.