فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ابلیس و نقش و جایگاه او در هستی و سجده¬نکردن بر آدم از دغدغه¬های مهم در ادیان و مذاهب و به¬تبع آن¬ها صوفیه است. عارفان بزرگ از دیرباز نگاه دوگانه و متناقضی به ابلیس داشته و درباره¬ او سخن¬گفته¬اند. در این میان بعضی مانند حلاج، عین¬القضات و احمد غزالی به دفاع از وی پرداخته، نقش او را در سجده¬نکردن، تقدیر الهی و خواست خدا دانسته¬اند¬. هدف نویسندگان در این مقاله بررسی سیمای ابلیس و تحلیل دیدگاه نجیب¬الدین¬رضا است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به شیوه¬ گردآوری اطلاعات کتابخانه¬ای در نسخه¬ خطی «خلاصة¬الحقایق» انجام¬گرفته¬است. نجیب-الدین¬رضا تبریزی¬اصفهانی قطب سی¬ام فرقه¬ ذهبیه در نسخه¬ خطی این مثنوی که آخرین اثر اوست و در سال 1100 (ه.ق) تألیف¬کرده¬است، آفرینش ابلیس را از عزازیل کبیر می¬داند. شیخ چهره¬ ابلیس را در قالب نمادین "غلام جلال" ترسیم¬کرده که با لشکریان خود، شرّ و جهل و ظلم، در مقابل آدم (غلام جمال) و لشکریانش، خیر و دانش و داد، صف¬آرایی¬کرده¬اند. نجیب¬الدین گرچه مانند عارفان بزرگ مدافع ابلیس، آشکارا به میدان دفاع از او قدم¬نمی¬گذارد، با تمثیل و لطافت¬های ادبی خاص این¬گونه روایت¬ها بیشتر به جنبه¬ عبرت¬ و پندآموزی انسان¬ها از حکایت ابلیس می¬پردازد. وی صفات جلال را ثمره¬ صفت قهاری و استغنا و استکبار جاه و جلال حضرت الوهیّت می¬داند که سایه¬ آن بر نفس ابلیس افتاده و سرکشی و بزرگ¬بینی در وجود او نمودارشده¬است. کلیدواژه‌ها: نسخه¬ خطی، نجیب¬الدین¬رضا، عرفان، ابلیس، عزازیل، شیطان.