تحلیل تطبیقی توحید در اندیشه ابن‌عربی، ملاصدرا و علامه طهرانی

نویسندگان

1 استادیار گروه فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

2 استادیارگروه معارف اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

3 دانشیار گروه فقه مقارن، پژوهشگاه فرهنگ و مطالعات اسلامی، قم، ایران. نویسنده مسئول: r.eslami@isca.ac.ir

doi
https://doi.org/10.71502/mysticism-2026-1226654
چکیده

توحید، به‌عنوان بنیادی‌ترین اصل در اندیشه اسلامی، از منظر عرفا و فلاسفه با تأملات گوناگونی مواجه¬بوده¬است. این پژوهش با روش تطبیقی، دیدگاه‌های ابن‌عربی، ملاصدرا و علامه سیدمحمدحسین حسینی¬طهرانی را درباره وحدت وجود، تجلیات آن و نقش ولایت بررسی¬می‌کند. ابن‌عربی، با ارائه نظریه وحدت شخصی وجود، هستی را منحصر به یک حقیقت مطلق می‌داند. ملاصدرا با تبیین تشکیک وجود و حرکت جوهری، وجود را دارای مراتب مختلف می‌شمارد. علامه طهرانی نیز با تأکید بر ولایت کلیه الهیه و حقیقت محمدیه، تحقق توحید را در گرو معرفت امام معصوم (ع) می‌داند. یافته‌ها نشان¬می‌دهد که هرچند این سه متفکر در پذیرش اصل وحدت وجود هم‌نظرند، اما تفاوت آن‌ها در روش تبیین این مفهوم است: ابن‌عربی بر شهود عرفانی، ملاصدرا بر تحلیل فلسفی و علامه طهرانی بر نقش ولایت تأکیددارد. این پژوهش نشان¬می‌دهد که پیوند میان عرفان، فلسفه و ولایت، رویکردهای متفاوتی را در فهم توحید رقم زده¬است.