فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

فضاهای شهری نقش مهمی در زندگی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حتی هویتی شهروندان ایفا می‌کنند و کیفیت محیطی این فضاها بر تعاملات اجتماعی، سلامت روانی و احساس تعلق افراد تأثیرگذار است. در این میان، مکان‌های سوم شهری—فضاهایی فراتر از خانه و محل کار که امکان تعامل، اجتماعی‌سازی، گذران اوقات فراغت و تجربه جمعی را فراهم می‌کنند—به عنوان عامل کلیدی ارتقای کیفیت محیطی و زندگی شهری شناخته می‌شوند. در شهر قزوین، با توجه به رشد سریع جمعیتی، محدودیت فضاهای عمومی و مسائل زیست‌محیطی، توجه به عملکرد و کارکرد این مکان‌ها اهمیت دوچندان دارد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل نقش مکان‌های سوم در ارتقای کیفیت محیطی شهر قزوین و شناسایی مؤلفه‌های مؤثر بر این فرآیند پیچیده بود. این مطالعه از نوع کاربردی و توصیفی-تحلیلی با استفاده از روش‌های میدانی دقیق انجام شد. داده‌ها از طریق پرسشنامه محقق‌ساخته در میان ۳۹۰ نفر از ساکنان چهار منطقه شهرداری قزوین جمع‌آوری گردید و تحلیل آماری با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS و Smart PLS انجام شد. نتایج تحلیل واریانس یک‌طرفه نشان داد که کیفیت محیطی در مناطق مختلف شهر تفاوت معناداری دارد و مناطق مرکزی و تاریخی شهر، از جمله سبزه‌میدان و سعدالسلطنه، بالاترین کیفیت محیطی را دارند. مدل معادلات ساختاری نیز بیانگر تأثیر مستقیم و معنادار مکان‌های سوم بر کیفیت محیطی (β=0.722, R²=0.755) بود. بررسی ابعاد مکان‌های سوم نشان داد که بعد ادراکی بیشترین نقش را در ارتقای کیفیت محیطی ایفا می‌کند، در حالی که ابعاد اجتماعی و بصری نیز تأثیر قابل توجهی دارند. از منظر کیفیت محیطی، تصویر ذهنی و آرامش، ارتباط و دسترسی و روابط اجتماعی اثر مثبت و معناداری بر تجربه محیطی داشتند. نتایج پژوهش تأکید می‌کند که مکان‌های سوم با تقویت تعامل اجتماعی، هویت فضایی، سرمایه اجتماعی و تجربه زیسته شهروندان، نقش محوری در ارتقای کیفیت محیطی دارند و برنامه‌ریزی شهری هدفمند برای بهبود مناطق با کیفیت پایین ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.