گونه¬شناسی سازمان فضایی خانه¬های تاریخی شیراز در دوره قاجار
نویسندگان
1 استادیارگروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم وصنعت ایران، تهران، ایران
2 استادیار گروه معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری، گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارت متحده عربی، دبی.
doi
10.71882/jisaud.2025.1203171چکیده
خانه های تاریخی دارای ویژگی های معماری مشترکی در پلان، چیدمان فضایی اصول و تناسبات هندسی هستند که در کنار نقش عملکردی، ارتباط تنگاتنگی با شرایط اقلیمی منطقه دارد. با عنایت به اوج معماری مسکونی در دوره قاجار، پژوهش حاضر به بررسی الگوی فضایی و ارتباطات بصری خانههای شهر شیراز در این دوره میپردازد. هدف اصلی تحقیق، شناسایی وجوه مشترک و تمایزات اصول معماری در طراحی این خانهها و بررسی میزان همگرایی آنها با شرایط اقلیمی منطقه گرم و خشک شیراز است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و ترکیبی از مطالعات کتابخانهای و میدانی تهیه شده است. برای تحلیل دادهها، از نمونهبرداری هدفمند شامل 10 خانه دوره قاجار استفاده شده و ویژگیهای هندسی و تناسبات فضاها، چیدمان فضایی و ارتباطات بصری در آن ها مورد بررسی قرار گرفته است. یافته ها نشان میدهد که طراحی خانههای دوره قاجار شهر شیراز بر اساس سلسله مراتب فضایی شامل فضاهای باز، سرپوشیده و بسته بوده که فضای باز (حیاط مرکزی) به عنوان عنصر محوری با کارکردهای اقلیمی و اجتماعی در طراحی خانهها نقش دارند. فضاهای سرپوشیده و بسته به ترتیب در ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با حیاط مرکزی قرار گرفتهاند و ارتباطات بصری کنترل شده میان فضاهای داخلی و حیاط از طریق ایوانهای ستوندار و پنجرههای ارسی، ضمن حفظ حریم خصوصی ساکنان، به ایجاد پیوندی عمیق با طبیعت کمک نموده است. همچنین، رعایت اصولی چون تناسبات هندسی و سلسله مراتب فضایی متناسب با اقلیم، به تحقق اصول درونگرایی و محرمیت در خانه ها منجر شده است. نتایج این تحقیق بیانگر تعامل هوشمندانه معماری خانه های دوره قاجارشهر شیراز با نیازهای اقلیمی، فرهنگی و زیستی ساکنین منطقه بوده که به حفظ حریم خصوصی و ایجاد ارتباط بصری کنترل شده، کمک نموده است. لذا استفاده از الگوهای الهامبخش این دوره برای ارتقاء کیفیت فضایی در معماری مسکونی معاصر، پیشنهاد می گردد.
